Amérika we Uyghur diyari 1940-yillar ( 3)

Muxbirimiz ümidwar
2020-09-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérikaning 33-mu'awin prézidénti hénriy wallasé.
Amérikaning 33-mu'awin prézidénti hénriy wallasé.
wikipedia.org

Amérika diqqet qilghan sherqiy türkistan jumhuriyiti we milliy azadliq qozghilangliri

Ikkinchi dunya urushi partlap, amérika, en'gliye we sowét ittipaqining fashizmgha qarshi ittipaqdashliqi shekillinishi jeryanida 1943-yilidin étibaren Uyghurlar diyaridimu shéng shisey bashchiliqidiki xitay hakimiyitige qarshi küreshler barghanséri küchiyishke bashlidi. 1943-Yili 4-ayda amérika qoshma shtatlirining ürümchide konsulxanisi qurulghandin kéyin amérika hökümiti ölkidiki siyasiy, milliy munasiwetlerge, bolupmu ölkidiki xelq'ara munasiwetlerge, yeni xitay terepning sowét ittipaqi bilen bolghan munasiwetlerni künsayin yirikleshtürüp, jiddiylik peyda qilish bilen buning fashizmgha qarshi ittipaqdashliqqa körsitiwatqan tesirlirige diqqet qildi. Altayda osman islam qatarliqlar bashchiliqidiki qoralliq küreshlerning barghanséri küchiyishige egiship, amérikaning ürümchidiki birinchi konsuli édmon klab we chongchingdiki bash elchiliri amérika tashqi ishlar minstirlini weziyet heqqide xewerlendürüp turdi.

1944-Yil 6-ayda amérika mu'awin prézidénti hénri wallasé özining sowét ittipaqi we xitay sepiride ürümchide toxtap, bir kün hésabida ziyarette bolghandin kéyin yerlik xelqlerning shéng shisey zulumigha bolghan naraziliqini téximu chüshinip, uzun ötmey, 10-iyul küni prézidént ruzwéltqa yollighan doklatida shéng shiseyning mustebitlikini tilghan aldi. U mundaq dégen: "Bizning xitaydiki tunji békitimiz sinkang ölkisining merkizi dixu'a (ürümchi) boldi. Ölkining bash waliysi général shéng shisey tipik militaristtur. Hökümet shexsiy bolup, saqchilarning etrapliq nazaret qilishi bilen ish élip baridu. Bu jay ahalisining 90% xitay emes, köpinchisi Uyghur (türkiy)lardur. Xitaylar bilen xitay emes ahaliler arisidiki ziddiyet, bu mesilini ünümlük hel qilish iqtidarining az yaki yoqluqi bilen barghanséri küchiyiwatidu. Ikki yil ilgiri sowét ittipaqini qollaydighan général shéng hazir sowét ittipaqigha qarshi bolup, sinkangdiki sowét ittipaqining bash konsuli we sowét ittipaqi puqralirining turmushini intayin qiyinlashturmaqta.

Sinkang-tashqi mongghuliye chégrasidiki etiyazda yüzbergen qiyinchiliqlar xitayning tashqi mongghuliyege qéchip ketken qazaq köchmenlirini köchürüp kélishke urunushliridin we arqidin mongghullar arqisigha qayturuwetken xitay qoshunliri sewebidin kélip chiqqanliqidin shübhe qilishqa seweb yoqtur. Sowét ittipaqining tashqi mongghuliyediki ministiri mongghuliye ayropilanlirining xitayning tashqi mongghuliyediki bombilashliridin öch élish üchün sinkyangdiki nuqtilarni bombardiman qilghanliqini bayan qildi. U hazir bu ehwalgha köngül bölmidi.

Sowét ittipaqi emeldarliri sinkangdiki qiyinchiliqlarda général shénggha asasliq mes'uliyetni yüklidi, emma bizning dixu'adiki konsulimiz we bash elchixanimiz emeldarliri shéngning chongchingning aldinqi sépi süpitide heriket qiliwatqanliqini hés qildi. Sinkyang yéqindin közitidighan rayondur".

Amérika mu'awin prézidénti wallaséning prézidént franklin ruzwéltqa yollighan özining sowét ittipaqi we xitaydiki sepiri hem yekünligen xulasiliri qatarida mexsus Uyghur diyari weziyiti heqqidimu toxtilishi, jümlidin shéng shiseyning ölkidiki milliy ziddiyetlerni hem sowét ittipaqi bilen bolghan munasiwetlerni kücheytiwétiwatqanliqini tekitlep "Sinkang yéqindin közitidighan rayondur" déyishi muhim ehmiyetke ige. Uning qarishiche, Uyghur diyari amérika üchün muhim közitilidighan, yeni diqqet qilinidighan rayondur.

1944-Yili amérika mu'awin prézidénti wallaséning ziyaritidin ikki ay ötüp nilqa qozghilingi partlidi. Arqidin jang keyshi amérikaning tesir körsitishi astida shéng shiseyni yötkep ketti. 1944-Yili 12-noyabir küni ghulja qozghilingi netijiside musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti quruldi. Buning bilen Uyghur, qazaq we bashqa xitay emes milletlerning birlikte omumyüzlük milliy azadliq inqilabigha atlinip, 1945-yili 2-ayda ili wilayiti, 9-aygha kelgende pütün üch wilayettin xitay gomindang armiyesini arqimu-arqidin tazilash hetta qoralliq qoshunlar jenubta aqsu, qarasheher etrapi, qeshqer, yeken yönilishliride jeng qilish weziyiti shekillendi. Bu, yawropada gitlér gérmaniyesi we asiya-tinch okyanda yaponiye fashizmigha qarshi urushning, yeni 2-dunya urushining hel qilghuch basquchigha kirgen mezgilge toghra keldi. Enqerediki haji teppe uniwérsitétining tarix dotsénti erkin ekremning qarishiche, bu waqitta amérika Uyghur diyarigha ehmiyet bergen bolup, chünki bu jay amérika bilen sowét ittipaqining yaponiyege qarshi ortaq heriket qilishigha tesir körsitidighan rayon idi. Shung bu jaydiki qozghilanglargha diqqet qilmay turmaytti.

1945-Yili 2-ayda amérika, sowét ittipaqi we en'gliyedin ibaret üch qudretlik ittipaqdash dölet bashliqliri yalta yighinida yalta kélishimi hasil qilip, xitay bu kélishimge qatnashturulmidi. Yalta yighinida sowét ittipaqining manjuriyediki, yiraq sherqtiki, tashqi mongghuliyediki menpe'etliri kapaletke ige qilindi. Mezkur üch dölet arisidiki ittipaqdashliq téximu ashti. Mana bu waqitta xitay pütün küch bilen ili inqilabini sowét ittipaqining qilmishi, sowét ighwasi süpitide teshwiq qilip, sowét ittipaqi bilen amérika arisida ixtilap peyda bolushini ümid qildi. Erkin ekremning qarishiche, amérika terepmu sowétning ittipaqining Uyghur diyari we xitaydiki meqsiti we herikitidin guman qilghan bolup, uning meqsitini éniqlashqa yenila ehmiyet berdi.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghandin tartip, taki 1945-yili 10-ayghiche bolghan ariliqta we uningdin kéyin amérika hökümiti sherqiy türkistan jumhuriyiti qurghan qozghilangchilarning barliq herbiy-siyasiy heriketlirige yéqindin diqqet qilghan bolup, amérika terep peqet xitayning bu qozghilangning sowét ittipaqining herikiti heqqidiki teshwiqati we uchurlirigha tayinip qélishtin saqlinip, ehwalni öz aldigha igileshke ehmiyet bergenidi. Ürümchidiki amérika konsuli robért ward we chongchingdiki amérika elchiliri xoras smit, xarléy we bashqilar weziyet heqqide amérika tashqi ishliri ministirliqini da'im xewerlendürüp turdi hem bezi teshebbuslirini we bahalirini otturigha qoydi. Amérikaning 1940-yillardiki Uyghur diyari siyasiti heqqide izden'gen qazaqistandiki turan uniwérsitétining proféssori ablet kamalofning éytishiche, amérika bu waqitta xitayning ittipaqchisi bolsimu, lékin Uyghur diyarida yüzbergen qozghilanglargha, sherqiy türkistan jumhuriyitige xitayning meydanidin emes, bashqiche qarighan.

Amérika terep qozghilanglarning partlash seweblirining emeliyiti heqqide toghra we biterep yekün chiqirishqa tirishti.

Toluq bet