Америка вә уйғур дияри 1940-йиллар (4)

Мухбиримиз үмидвар
2020-10-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Американиң 33-муавин президенти һенрий валласе.
Американиң 33-муавин президенти һенрий валласе.
wikipedia.org

Уйғур рәһбәрлириниң америкиға болған қизғинлиқи

1940-Йиллардики шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилаби мәзгилидә уйғур рәһбәрлириниң миллий азадлиқ һәрикити вә уйғуларниң сиясий тәқдирини һәл қилиш йоллирини издәштә дунядики қудрәтлик дөләтләрниң қоллишиға еришиш хаһишида болғанлиқи рошән. Ғулҗани мәркәз қилған шәрқий түркистан җумһурийити қурған инқилабчилар баштин ахири өз инқилабини ғәлибигә ериштүрүш, азадлиқни қолға кәлтүрүшта советлар иттипақиға тайиниш йолини тутқаниди. Лекин, 1946-йили 6-айда битим имзаланғандин кейин инқилаб рәһбәрлири арисида хәлқаралиқ ярдәмгә вә қоллашқа еришиштә дуняниң үч қудрәтлик дөлитиниң бири болған америкаға интилиш хаһишлириму пәйда болди. Улар америка қошма штатлири башчилиқидики ғәрб демократик дөләтлириниң шәрқий түркистанниң мустәқиллиқини вә йүксәк сиясий һоқуқлирини әмәлгә ашуруш вә хәлқаралиқ дәриҗидә етирап қилишқа еришиштә кәм болса болмайдиған күч икәнликини, пәқәт совет иттипақиғила тайинишниң йетәрлик әмәсликини тонуп йәткәниди. Шуңа, шәрқий түркистан инқилаби рәһбири әхмәтҗан қасимиму өзиниң америкаға болған интилиши, қизиқиши вә йүксәк һөрмитини ипадилигән. Әхмәтҗан қасими, 1946-йили 25-сентәбир күни үрүмчидә уйғур мәдәнийәт ақартиш мәркизидә зиялийларға сөзлигән нутқида: «явропалиқлар америкаға берип йәрлик қәбилиләрни қиришқа башлиған җайда бизниң муһәббитимиз йәрлик қәбилиләр тәрипидидур, катислар вә писадонлар қирилип йоқалған йәрлик хәқ үчүн нәқәдәр нәпрәтлик болса, биз үчүнму шуниңға охшаштур. Әмди шу қатарда явропалиқлар, америкалиқлар өзлириниң азадлиқи үчүн күрәшкән җайлирида бизниң муһәббитимиз улар тәртипидур. Америкалиқлар үчүн җәфферсон, вашингтонлар қанчилик һөрмәтлик болса биз үчүнму шунчилик һөрмәтликтур» дегәниди. Әхмәтҗан қасими америка қошма штатлириниң «мустәқиллиқ хитабнамиси» ни язған вә бу дөләтни қурған дәсләпки рәһбәрлиридин томас җеффорсон вә җорҗи вашингонларниң уйғур хәлқи, җүмлидин шәрқий түркистан хәлқи үчүн худди америкалиқлардәк әң йүксәк орунда икәнликини шәрһилигәниди.

Әлвәттә, үрүмчидә америка консулханисиниң қурулуши уйғурларниң бу дөләт билән болған алақисиниң шәкиллинишидә муһим рол ойниди. Америка қошма штатлириниң гитлер вә японийә фашизимни бәрбат қилишқа қошқан төһписи вә униң дуняви һәрбий қудрити уйғур зиялийлири арисидиму күчлүк тәсир қозғиши тәбиий иди. Мундақ бир қудрәтлик дөләтниң үрүмчидә консулханиси қурулуши уйғурларда америка қизиқишиниң күчийишигә бәлгилик тәсир көрситиши мумкин иди.

Уйғур рәһбәрлириниң әң дәсләп америка дипломатийә хадимлири билән учришиш алди билән хитай гоминдаң мәркизи һөкүмитидә юқири дәриҗилик салаһийәтләргә еришкән мәсуд сабири байқози, әйса йүсүф алиптекин вә муһәммәд имин буғра тәрипидин әмәлгә ашурулғаниди.

Мәзкур үч әпәндиниң америкадин ярдәм күтүш, америкаға тайиниш хаһиши техиму күчлүк болуп, 1947-йилидин кейин җон пакистон үрүмчидә консуллуқ вәзипә өтигән 3 йилға йеқин җәрянда үрүмчидики америка консулханисида уйғур тили тәрҗиманиму болған иди. Консулханә инглизчә өгиниш курслирини ачқан. Һәтта пакистонниң өзиму уйғурчә өгинишкә киришкән болуп, кейинки вақиттики атақлиқ тилшунас ибраһим мутиий әйни вақитта пакистонға уйғурчә дәрсму бәргән вә америка консулханиси йәнә инглиз тилида уйғурчә өгиниш китаби һазирлиған, бу нуқтидин америка консулханиси уйғурлар билән алақини кеңәйтиш вә уйғурларни яхши чүшиниш зөрүрийитини тонуп йетип, өз паалийәтлирини башлиғаниди.

Қазақистандики туран университетиниң профессори абләт камалофниң ейтишичә, үрүмчидики америка консуллири үч әпәнди һәтта или инқилабий рәһбәрлиридин абдукерим аббасофлар биләнму көрүшкән вә улардин учурларға игә болған.

1947-Йили 6-айдин кейинки мәсуд сәбири һөкүмити дәвридә вә униңдин кейин, совет иттипақиға қарши, коммунизмға қарши, шуниңдәк шәрқий түркистанниң сиясий тәқдирини һәл қилишта русларға таянмаслиқ идийисигә игә үч әпәнди вә уларниң қоллиғучилири арисида өз миллитиниң сиясий тәқдирини һәл қилишта америкаға тайиниш, американиң ярдәм беришини қолға кәлтүрүш арзулири күчәйгәниди. Уларниң чүшәнчисичә, җаң кәйши һөкүмити өзи американиң иттипақдиши болғанлиқи үчүн әгәрдә америка уйғурларни өз ичигә алған түркий хәлқләрни, йәни шәрқий түркистанниң сиясий тәқдирини һәл қилиши, һеч болмиғанда йүксәк дәриҗидики мухтартийәткә игә болуп, өзини өзи идарә қилиш һоқуқини қолға кәлтүрүшини қоллиса, хитай буниңға йол қоюши мумкин иди. Әнқәрәдики һаҗитәппә университети тарих оқутқучи доктор әркин әкрәмниң қаришичә, мәзкур үч әпәнди даим америка консули җон пакистон билән учришип, америкадин өзлиригә ярдәм беришни изчил тәләп қилған.

Мәсилән, әйса алиптекин әпәндиму өз әслимиси «әсир шәрқий түркистан үчүн» дә қәйт қилишичә, у даим америка консули җон пакистон билән учришип турған болуп, уларниң сөһбәт темилирида шәрқий түркистаниң сиясий тәқдириму болған. Пакистонниң хитай тилини яхши билиш алаһидилики билән әйса әпәндиң хитай тилини яхши билиш алаһидилики бу икки әрбабни өзара тәрҗмансиз сөһбәтлишиш пурситигә ериштүргәниди. У, һәр қетимлиқ сөһбәттә американиң шәрқий түркистан хәлқигә ярдәм бериши керәклики вә башқа мәсилиләрдә пикир алмаштуруп турған.

1949-Йили әтияздин башлап, җон пакистонниң вә нәнҗиңдики америка әлчисиниң вашингтонға йоллиған мәлуматлирида уйғурлар диярида хитай компартийәсигә қарши әйса алиптекин, осман қатарлиқ уйғур, қазақ рәһбәрлири вә туңган генерал мачеңшяң қатарлиқларниң иттипақи шәкилләнгәнлики, бу җайда компартийәгә, совет иттипақиға қарши күчләниң мәвҗутлуқи вә уларниң һәрикәтлириму әскәртилип турулғаниди. Хитай компартийә мәнбәлири вә совет иттипақи тәрәп һәтта 1949-йили 6-айларда американиң аталмиш «шинҗаң» дики «бөлгунчи күчләр» ни қоллап, мустәқил дөләт қуруп, компартийәниң бу җайни игилишигә тосқунлуқ қилмақчи болғанлиқини оттуриға чиқарған. Гәрчә, америка тәрәпниң мундақ бир пилани болғанлиқиға аит учурлар мәлум әмәс болсиму, доктор әркин әкрәмниң баян қилишичә, әмма хитай тәрәпниң кейинки көплигән һөҗҗәтлиридә америка тәрәпниң үч әпәндиниң тәләплиригә җаваб берип, бу җайда мустәқил дөләт қурмақчи болғанлиқини оттуриға чиқиришқан.

Омумән, уйғурларда өзлириниң әркинликини вә сиясий һоқуқлирини қолға кәлтүрүштә американиң ярдәмлири вә қоллишиға тайиниш хаһишиниң мәнбәси 1940-йилларниң иккинчи йеримидин башланған болуп, гәрчә 1950-1980-йиллар арисида хитай америка қарши кәң көләмлик тәшвиқатларни йүргүзгән болсиму, әмма уйғурлардики америкадин ибарәт бу демократик дөләтниң дуняви орни, демократик қиммәт қарашлири, хәлқара җәмийәттики ойнайдиған йүксәк ролиға болған чүшәнчисини йоқиталмиғаниди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт