Amérika we Uyghur diyari 1940-yillar (4)

Muxbirimiz ümidwar
2020-10-15
Share
Henry-Wallace.jpg Amérikaning 33-mu'awin prézidénti hénriy wallasé.
wikipedia.org

Uyghur rehberlirining amérikigha bolghan qizghinliqi

1940-Yillardiki sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabi mezgilide Uyghur rehberlirining milliy azadliq herikiti we uyghularning siyasiy teqdirini hel qilish yollirini izdeshte dunyadiki qudretlik döletlerning qollishigha érishish xahishida bolghanliqi roshen. Ghuljani merkez qilghan sherqiy türkistan jumhuriyiti qurghan inqilabchilar bashtin axiri öz inqilabini ghelibige érishtürüsh, azadliqni qolgha keltürüshta sowétlar ittipaqigha tayinish yolini tutqanidi. Lékin, 1946-yili 6-ayda bitim imzalan'ghandin kéyin inqilab rehberliri arisida xelq'araliq yardemge we qollashqa érishishte dunyaning üch qudretlik dölitining biri bolghan amérikagha intilish xahishlirimu peyda boldi. Ular amérika qoshma shtatliri bashchiliqidiki gherb démokratik döletlirining sherqiy türkistanning musteqilliqini we yüksek siyasiy hoquqlirini emelge ashurush we xelq'araliq derijide étirap qilishqa érishishte kem bolsa bolmaydighan küch ikenlikini, peqet sowét ittipaqighila tayinishning yéterlik emeslikini tonup yetkenidi. Shunga, sherqiy türkistan inqilabi rehbiri exmetjan qasimimu özining amérikagha bolghan intilishi, qiziqishi we yüksek hörmitini ipadiligen. Exmetjan qasimi, 1946-yili 25-séntebir küni ürümchide Uyghur medeniyet aqartish merkizide ziyaliylargha sözligen nutqida: "Yawropaliqlar amérikagha bérip yerlik qebililerni qirishqa bashlighan jayda bizning muhebbitimiz yerlik qebililer teripididur, katislar we pisadonlar qirilip yoqalghan yerlik xeq üchün neqeder nepretlik bolsa, biz üchünmu shuninggha oxshashtur. Emdi shu qatarda yawropaliqlar, amérikaliqlar özlirining azadliqi üchün küreshken jaylirida bizning muhebbitimiz ular tertipidur. Amérikaliqlar üchün jefférson, washin'gtonlar qanchilik hörmetlik bolsa biz üchünmu shunchilik hörmetliktur" dégenidi. Exmetjan qasimi amérika qoshma shtatlirining "Musteqilliq xitabnamisi" ni yazghan we bu döletni qurghan deslepki rehberliridin tomas jéfforson we jorji washin'gonlarning Uyghur xelqi, jümlidin sherqiy türkistan xelqi üchün xuddi amérikaliqlardek eng yüksek orunda ikenlikini sherhiligenidi.

Elwette, ürümchide amérika konsulxanisining qurulushi Uyghurlarning bu dölet bilen bolghan alaqisining shekillinishide muhim rol oynidi. Amérika qoshma shtatlirining gitlér we yaponiye fashizimni berbat qilishqa qoshqan töhpisi we uning dunyawi herbiy qudriti Uyghur ziyaliyliri arisidimu küchlük tesir qozghishi tebi'iy idi. Mundaq bir qudretlik döletning ürümchide konsulxanisi qurulushi Uyghurlarda amérika qiziqishining küchiyishige belgilik tesir körsitishi mumkin idi.

Uyghur rehberlirining eng deslep amérika diplomatiye xadimliri bilen uchrishish aldi bilen xitay gomindang merkizi hökümitide yuqiri derijilik salahiyetlerge érishken mesud sabiri bayqozi, eysa yüsüf aliptékin we muhemmed imin bughra teripidin emelge ashurulghanidi.

Mezkur üch ependining amérikadin yardem kütüsh, amérikagha tayinish xahishi téximu küchlük bolup, 1947-yilidin kéyin jon pakiston ürümchide konsulluq wezipe ötigen 3 yilgha yéqin jeryanda ürümchidiki amérika konsulxanisida Uyghur tili terjimanimu bolghan idi. Konsulxane in'glizche öginish kurslirini achqan. Hetta pakistonning özimu Uyghurche öginishke kirishken bolup, kéyinki waqittiki ataqliq tilshunas ibrahim muti'iy eyni waqitta pakiston'gha Uyghurche dersmu bergen we amérika konsulxanisi yene in'gliz tilida Uyghurche öginish kitabi hazirlighan, bu nuqtidin amérika konsulxanisi Uyghurlar bilen alaqini kéngeytish we Uyghurlarni yaxshi chüshinish zörüriyitini tonup yétip, öz pa'aliyetlirini bashlighanidi.

Qazaqistandiki turan uniwérsitétining proféssori ablet kamalofning éytishiche, ürümchidiki amérika konsulliri üch ependi hetta ili inqilabiy rehberliridin abdukérim abbasoflar bilenmu körüshken we ulardin uchurlargha ige bolghan.

1947-Yili 6-aydin kéyinki mes'ud sebiri hökümiti dewride we uningdin kéyin, sowét ittipaqigha qarshi, kommunizmgha qarshi, shuningdek sherqiy türkistanning siyasiy teqdirini hel qilishta ruslargha tayanmasliq idiyisige ige üch ependi we ularning qollighuchiliri arisida öz millitining siyasiy teqdirini hel qilishta amérikagha tayinish, amérikaning yardem bérishini qolgha keltürüsh arzuliri kücheygenidi. Ularning chüshenchisiche, jang keyshi hökümiti özi amérikaning ittipaqdishi bolghanliqi üchün egerde amérika Uyghurlarni öz ichige alghan türkiy xelqlerni, yeni sherqiy türkistanning siyasiy teqdirini hel qilishi, héch bolmighanda yüksek derijidiki muxtartiyetke ige bolup, özini özi idare qilish hoquqini qolgha keltürüshini qollisa, xitay buninggha yol qoyushi mumkin idi. Enqerediki hajiteppe uniwérsitéti tarix oqutquchi doktor erkin ekremning qarishiche, mezkur üch ependi da'im amérika konsuli jon pakiston bilen uchriship, amérikadin özlirige yardem bérishni izchil telep qilghan.

Mesilen, eysa aliptékin ependimu öz eslimisi "Esir sherqiy türkistan üchün" de qeyt qilishiche, u da'im amérika konsuli jon pakiston bilen uchriship turghan bolup, ularning söhbet témilirida sherqiy türkistaning siyasiy teqdirimu bolghan. Pakistonning xitay tilini yaxshi bilish alahidiliki bilen eysa epending xitay tilini yaxshi bilish alahidiliki bu ikki erbabni öz'ara terjmansiz söhbetlishish pursitige érishtürgenidi. U, her qétimliq söhbette amérikaning sherqiy türkistan xelqige yardem bérishi kérekliki we bashqa mesililerde pikir almashturup turghan.

1949-Yili etiyazdin bashlap, jon pakistonning we nenjingdiki amérika elchisining washin'gton'gha yollighan melumatlirida Uyghurlar diyarida xitay kompartiyesige qarshi eysa aliptékin, osman qatarliq Uyghur, qazaq rehberliri we tunggan général machéngshyang qatarliqlarning ittipaqi shekillen'genliki, bu jayda kompartiyege, sowét ittipaqigha qarshi küchlening mewjutluqi we ularning heriketlirimu eskertilip turulghanidi. Xitay kompartiye menbeliri we sowét ittipaqi terep hetta 1949-yili 6-aylarda amérikaning atalmish "Shinjang" diki "Bölgunchi küchler" ni qollap, musteqil dölet qurup, kompartiyening bu jayni igilishige tosqunluq qilmaqchi bolghanliqini otturigha chiqarghan. Gerche, amérika terepning mundaq bir pilani bolghanliqigha a'it uchurlar melum emes bolsimu, doktor erkin ekremning bayan qilishiche, emma xitay terepning kéyinki köpligen höjjetliride amérika terepning üch ependining teleplirige jawab bérip, bu jayda musteqil dölet qurmaqchi bolghanliqini otturigha chiqirishqan.

Omumen, Uyghurlarda özlirining erkinlikini we siyasiy hoquqlirini qolgha keltürüshte amérikaning yardemliri we qollishigha tayinish xahishining menbesi 1940-yillarning ikkinchi yérimidin bashlan'ghan bolup, gerche 1950-1980-yillar arisida xitay amérika qarshi keng kölemlik teshwiqatlarni yürgüzgen bolsimu, emma Uyghurlardiki amérikadin ibaret bu démokratik döletning dunyawi orni, démokratik qimmet qarashliri, xelq'ara jem'iyettiki oynaydighan yüksek roligha bolghan chüshenchisini yoqitalmighanidi.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.