Америка вә уйғур дияри 1940-йиллар (5)

Мухбиримиз үмидвар
2020-11-05
Share
cairo-conference-wwii 1943-Йили ноябирдики қаһирә йиғинида америка президенти розвелит (оттурида), әнглийә баш вәзири черчил вә хитай рәһбири җяң җеши муһим мәсилиләрни мәслиһәтләшти
Wikipedia

1945-Йили 9-айниң 8-күни шәрқий түркистан җумһурийити армийәси хитай қошунлирини шихо линийәсидә тармар қилип, уларни давамлиқ қоғлап манас дәряси бойиға йетип келип, үрүмчини  азад қилишқа омумйүзлүк атлиниш алдида турғанда тохташ буйруқи келип, алға силҗимиди. Бу, совет иттипақи һөкүмитиниң   1945-йили  9-айниң 15-күнидики қарариниң нәтиҗиси иди.  Шуниңдин кейин 16 -сентәбир күни  совет иттипақиниң хитайдики баш әлчиси  апполлон  петроф хитай тәрәпкә совет иттипақиниң қозғилаңчилар билән хитай мәркизий һөкүмитиниң  тинчлиқ сөһбити өткүзишигә васитичи болуп беришкә рази икәнликини билдүрди.  Шуниң билән узун өтмәй, шәрқий түркистан җумһурийити билән хитай мәркизий һөкүмити арисида 8 айға созулған тинчлиқ сөһбити башлинип, илгири -ахири 11 маддилиқ битим имзаланди.

Шәрқий түркистан җумһурийити пүтүн уйғурлар диярини азад қилип, пүтүн шәрқий түркистан миқясида мустәқил җумһурийәт қурушни өзиниң 9 маддилиқ мустәқиллиқ хитабнамисидә ениқ оттуриға қойған болуп, әнә шу ғайә   астида күрәш қиливатмақта иди. Шәрқий түркистан миллий армийәсиниң  пүтүн шималдики үч вилайәтни азад қилип, җәнубтики ақсу, қәшқәр  әтраплирида күрәшни кәң қанат яйдуруп, үрүмчини азад қилишқа азла қалғанда уруш тохтитиши мумкин әмәс иди. Лекин  мәзкур инқилабқа ярдәм бериватқан вә қоллаватқан совет иттипақи тәрәпниң қаттиқ тәлипи вә бесимлири астида шәрқий түркистан һөкүмити хитай билән сөһбәтлишишкә мақул кәлди. Лекин азадлиқ ғайиси һечқачан үзүлмиди.

Шәрқий түркистан җумһурийити  һөкүмити баш катипи мәрһум абдурәуп мәхсум ибраһиминиң 2004-йили  сөзләп беришичә улар сталин  һөкүмитиниң бесими астида хитай билән битим түзүш йолиға маңди.

Шәрқий түркистан армийәсиниң  уруш тохтитип хитай билән сөһбәт қилиши  1945-йили 2-айдики ялта йиғинида совет иттипақи, америка вә әнглийәдин ибарәт 3 дөләт рәһбәрлири арисида имзаланған ялта келишими билән мунасивәтлик  совет-хитай достлуқ шәртнамиси һәм японийәниң  тәслим болушидин кейинки хәлқара мунасивәтләрни арқа көриниш қилғаниди.  Әнқәрәдики һаҗитәппә университетиниң тарих дотсенти әркин әкрәмниң қаришичә, 1945-йили 2-айдин вә 5-айда германийә тәслим болғандин кейинки дуня вәзийити шәрқий түркистан  инқилабиға күчлүк тәсир көрсәткәниди.

Келишим бойичә совет иттипақи американиң тәлипигә бинаән японға қарши урушқа қатнишиши керәк болуп, 1945-йили 8-айниң бешида  у  зор қошунлирини манҗурийәгә киргүзүп бу җайдики япон армийәсини тармар қилди. Хитай тәрәпму американиң тәлипи бойичә совет иттипақи  билән келишим түзүш йолиға меңип, ахири 8-айниң 14-күни  совет -хитай достлуқ шәртнамиси имзаланди. Совет иттипақи  бу шәртнамә арқилиқ хитайни моңғулийәниң мустәқиллиқини вә совет иттипақиниң манҗурийәдики мәнпәәтлирини етирап қилишқа мәҗбур болди , әмма у хитайниң тәлипи бойичә шәрқий түркистан қозғилаңчилирини вә хитай компартийәсини қоллимаслиқ вәдиси бәргәниди.  Әшу совет-хитай  келишимидин кейин, 1945-йили 9-айниң 2-күни болса японийә америка, совет иттипақи, хитай қатарлиқ дөләтләргә рәсмий тәслим болуш келишимигә имза қойди. Демәк, мана шундақ хәлқаралиқ вәзийәт астида совет иттипақи өзи қоллаватқан шәрқий түркистан армийәсини хитай билән сөһбәт өткүзүшкә мәҗбурлиғаниди.  Шәрқий түркистан җумһурийити  һөкүмити баш катипи мәрһум абдурәуп мәхсум ибраһиминиң 2004-йили  сөзләп беришичә, улар әйни вақитта москваниң бу хил келишимлиридин  бихәвәр қалған. Улар сталинниң алдамчилиқини кейин билгән .

Совет иттипақи хитайға вә америка тәрәпкә бәргән » шинҗаңдин һечқандақ тәмәси йоқлуқи« ипадилиригә асасән бир тәрәптин өзиниң шәрқий түркистан инқилабини қоллаватқанлиқини йошурса, йәнә бир тәрәптин актиплиқ билән икки тәрәп арисида битим имзалинишқа һәрикәт қилди. Шуңа америка тәрәпму совет иттипақиниң өз вәдилирини ақлиши вә хәлқара мунасивәтләрни бузуш мәсилисигә диққәт қилғаниди. Американиң үрүмчидики консули роберт вард 1945-йили 10-айдин башлап америка ташқи ишлар министирлиқини үрүмчидики сөһбәт әһвали һәққидә хәвәрләндүрүп турди. 1946-Йили 1-айниң 2-күни икки тәрәп арисида 11 маддилиқ битимниң асасий һөҗҗити имзаланғандин кейин роберт вард арқа-арқидин чоңчиңдики баш әлчигә мәлумат йоллиди. 1946-Йили 1-айниң 8-күни американиң чоңчиңдики мувәққәт   баш әлчиси робертсон вашингтонни 11 маддилиқ битим мәзмунидин хәвәрләндүрүп, ғулҗа қозғилаңчлири билән хитай арисида 11 маддилиқ битим имзаланғанлиқини, буниңда  диний етиқад , сөз вә мәтбуат әркинлики капаләткә игә қилинидиғанлиқи, қозғилаңчи қошунларниң аманлиқ қошунлири сүпитидә өзгәртип тәшкиллинидиғанлиқи, түрки ,йәни уйғур вә хитай тилиниң охшашла һөкүмәт  һөҗҗәтлиридә ишлитилидиғанлиқи, сиясий җинайәтчиләрниң қоюп берилидиғанлиқи, башланғуч вә оттура мәктәпләрниң қайтидин қурулидиғанлиқи, мәдәнийәтниң қоғидилидиғанлиқи вә башқилар йиғинчақлап көрситилгән.

Доктор әркин әкрәмниң қаришичә,  америка хитайниң иттипақчиси болғанлиқи үчүн шәрқий түркистан мустәқиллиқи һәққидә ениқ қоллаш ипадисини билдүрмигән болсиму, әмма 11 маддилиқ битимниң имзалиниши вә  битимдики маддиларниң, йәни уйғурларға берилгән һоқуқларниң әмәлийлишишигә алаһидә әһмийәт бәргән .

-12 январ күни американиң мувәққәт әлчиси робертсон йәнә вашингтонға телеграмма йоллап,  битим бойичә қурулидиған  һөкүмәтниң 25 әзадин тәркип тапидиғанлиқи вә буларниң   15 нәпириниң түрки йәни уйғур болидиғанлиқи қатарлиқларни мәлум қилған.

1946Йили 21-март күни американиң хитайдики әлчиханисидики консуллуқ вәзиписидики смит әпәнди америка һөкүмитигә хитайниң шинҗаң өлкә һөкүмитидә өзгәртиш елип барғанлиқи, йәни рәисликкә  җаң җиҗоңни, баш мупәттишлик уйғурлар арисида һөрмәткә сазавәр сат мәсуд әпәндини тәйинлигәнликини мәлум қилди . Арқидин у 29-май күни  хитай билән ғулҗа тәрәп арисидики иккинчи қетимлиқ сөһбәтниң әһвалини мәлум қилип, сөһбәтниң бузулуш вә қайта давамлишиш арқилиқ ахири 6 маддилиқ һәрбийгә аит келишимгә кәлгәнлики, қозғилаңчиларниң өз қошунлирини сақлайдиғанлиқи вә қәшқәр һәм ақсуда қошун турғузушқа хитайлар мақул болғанлиқи вә башқиларни баян қилди. Симит сөзидә әгәр хитайлар йәнә келишим бойичә түркийләр, йәни уйғурларға яхши турмуш, өз тилини маарип вә башқа саһәләрдә ишлитиш қатарлиқ һәр хил һоқуқларни бәрмисә, әгәр өз сияситини яхшилимиса ахирида» шинҗаңдин айрилип қелиши « мумкинликини билдүргән. У йәнә хитай һөкүмитиниң өлкә һөкүмитидә тазилаш елип бериши зөрүрлүкини тәкитләп:әгәр  хитайлиқлар  тинчлиққа еришиш  үчүн тезликтә  һәрикәт қилмиса, тинчлиқ мумкин болмайдиғанлиқи һәм  уларниң шинҗаңни йоқитип қойидиғанлиқини әскәрткән. 29-Май күни  смит әпәнди йәнә телеграмма йоллап  келишим һасил қилинған болсиму, әмма униң тәрҗимисиниң йәни сөзму-сөз селиштурмисиниң қийин болғанлиқи, уйғурларниң буни бирмубир селиштурғанлиқини баян қилған. Смит әпәнди йәнә 6-айниң 13-күни икки тәрәп арисида имзаланған қошумчә 2-һөҗҗәтниң толуқ маддилирини  вашингтонға йоллиған болуп, буниңда у ғулҗа тәрәпниң 6 полк, йәни 12 миң кишилик қошунини сақлашқа қошулғанлиқини  тәкитлигән шуниңдәк ахирида  хитай мәркизий һөкүмитиниң җаң җиҗоңни толуқ қоллишиниң әһмийитини чушиниши керәкликини тәкитлигән. Шуниңдин кейин американиң нәнҗиңдики баш әлчиси стуарт вә шаңхәйдики баш консули дәйвис тохтимай, уйғур дияриниң вәзийити, хитай-совет сода мәсилиси, шәрқий түркистан қозғилаңчилириниң йәнила өз байрақлири вә армийә формилири билән өз алдиға туруватқанлиқи вә башқиларни мәлум қилған. Баш әлчи ситуартниң 18-декабирдики мәлуматида у әхмәтҗан қасимини» шәрқий түркистан җумһурийитиниң рәһбири вә шинҗаң өлкилик һөкүмәтниң муавин рәиси« дәп атап, у башлиған 18 кишилик вәкилләр өмикиниң хитайниң хәлқ қурултийиға қатнишип, хитайдин шәрқий түркистан үчүн толуқ мухтарийәт тәләп қилғанлиқини мәлум қилған.  Америка тәрәп битимниң имзалиниши вә бузулушини совет иттипақиниң сиясити биләнму бағлап чүшәнгән.

Америка дипломатлириниң вашингитонға йоллиған бу доклатлирида  баштин ахири хитайниң уйғурлар районида тәңсиз башқуруш сиясити йүргүзгәнлики,хитайниң  йәрлик хәлқләрниң һоқуқлирини чоқум   һөрмәт қилиши вә уларға йүксәк бир өзини башқуруш һоқуқи бериши қатарлиқлардин сигнал бәргән.  -1949-1944Йиллири үрүмчидики консуллар,  чоңчиң  вә нәнҗиңдики баш әлчиләрниң давамлиқ түрдә уйғур ели вәзийити һәққидә вашингтонға мәлумат вә доклат йоллап туриши америка һөкүмитиниң бу районға алаһидә диққәт қилғанлиқини көрситип бериду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт