Америка вә уйғур дияри 1940-йиллар (6)

Мухбиримиз үмидвар
2020-11-19
Share
George-Kennan-jorji-kennan.jpg "ленин вә сталинниң қол астидики русийә вә ғәрб" намлиқ китаби. 1961-Йили, америка.
wikipedia.org

Соғуқ мунасивәтләр уруши вә шәрқий түркистан җумһурийити

Хитайдин таралған корона вирусиниң америка хәлқиниң җүмлидин һәр қайси әл хәлқиниң һаят-маматиға вә иқтисадиға еғир тәһдит яритиши җәрянида америка билән хитай арисидики ихтилапларниң техиму күчийишкә қарап йүзлиниши һәм буниңдин кейинки риқабәт америка ташқи ишлар министирлиқиниң "хитай хирислиридики амиллар" сәрләвһилик зор доклатни елан қилиш билән техиму гәвдилик ипадиләнди. 17-Ноябир күни елан қилинған мәзкур 74 бәтлик доклатта хитай компартийәси һакимийитиниң һәрбий-сиясий, иқтисадий җәһәтләрдин америкадин ешип чүшүп, дуняви биринчи күч болуш ғәризидә болуватқанлиқи, униң америка үчүн шундақла дуня үчүн қандақ зор тәһдит икәнлики тәпсилий йорутулған.

"хитай хирислиридики амиллар" сәрләвһилик мәзкур доклатниң 1946-йили американиң совет иттипақида турушлуқ дипломати җорҗи кеннан әпәнди тәйярлиған совет иттипақиниң кеңәймичи күч болушини қамал қилишни мәркизий идийә қилған вә совет иттипақини йиқилишқа елип кәлгән соғуқ мунасивәтләр урушиға асас болған доклаттин илһам алғанлиқи оттуриға қоюлмақта.

Тарихқа қайтқинимизда, 1945-йили 5-айда явропада гитлер фашизмиға қарши уруш ахирлашқандин кейин, совет иттипақи қизил армийәси игилигән шәрқий явропа дөләтлири совет иттипақиниң тәсири даириси вә контроллуқи астиға чүшти. Совет иттипақи бу дөләтләрдә коммунистик партийәләрни күчләндүрүп, қәдәмму-қәдәм коммунистларни һакимийәткә олтурғузди. Нәтиҗидә, балтиқ деңизи бойлиридики җумһурийәтләрдин тартип, җәнубта булғарийәгичә болған кәң шәрқий явропада, җүмлидин балқан районида советпәрәс һакимийәтләр қурулди.

Совет иттипақи 2-дуня уруши нәтиҗисидә худди шәрқий явропадикигә охшашла шәрқий түркистан җумһурийитидин ибарәт өз тәсир даириси ичидики, хитай вә униң иттипақчиси америка, әнглийәниң оттура асиядики тәсиригә тақабил туруш базисини бәрпа қилди. Совет армийәси йәнә манҗурийәни ишғал қилди вә шималий корейәгиму кирип, уни өз тәсир рамкиси астиға алди, йәнә бир тәрәптин хитай коммунистик партийәсини мәхпий рәвиштә изчил қоллиди. Буниң билән совет иттипақи шималий хитай, манҗурийә вә корейәдин ибарәт америкаға тақабил туридиған өз даирисини һасил қилғаниди. Әнә шуларниң ичидә шәрқий түркистан җумһурийити совет иттипақиниң ядро қораллири пиланиға четишлиқ һалда совет иттипақи әркин һәрикәт қилалайдиған, униң йәр асти байлиқлирини әркин қазалайдиған тәсир даирисигә айланғаниди. Үрүмчидә совет иттипақи баш консулханиси америка қошма штатлири вә улуғ британийә консулханилириға қарши риқабәт вә көзитиш һалитигә өтти. Оттура шәрқтә совет иттипақи вә әнглийә иранни ишғал қилғандин кейин, бу райондиму ихтилап келип чиқти. Демәк, совет иттипақиниң дуняни өз тәсир даириси ичидә тутуп, бөлүвелишқа урунуш һәрикәтлири америка, әнглийә, фирансийә вә башқа явропа дөләтлириниң наразилиқини қозғиғаниди.

Мана шундақ түрлүк ихтилаплар җәрянида, 1946-йили 2-айда американиң москвадики дипломати җорҗи кеннан ташқи ишлар министирлиқиға узун телеграмма йоллап, совет иттипақиниң америкаға һәқиқий иттипақдаш болалмайдиғанлиқи, чүнки совет иттипақиниң уруштин кейин шәрқий явропани вә башқа районларни өз контроллуқи астиға елип, америка башчилиқидики демократик дуня билән қарму-қаршилиқ һасил қилғанлиқини оттуриға қойди. Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, җорҗи кеннанниң бу доклати бәк муһим болуп, кеннан дуняниң буниңдин кейин иккигә бөлүнидиғанлиқини, шуңа америка қошма штатлириниң совет иттипақиға қарита йеңи истратегийәсини бәлгиләп, совет иттипақи билән болған рузвелт дәвридики шерикликни тохтитишини, американиң совет иттипақиниң өз тәсир даирисидин чиқип кәткән һәр қандақ урунушлириға қарши турушини, чүнки совет иттипақиниң пәқәт зор күчкила ишинидиғанлиқи, пәқәт күчлүк рәқибкила йол қойидиғанлиқи, совет иттипақи рәһбәрлириниң ғәрбни асасий дүшмән дәп көридиғанлиқи, совет рәһбәрлиридә таҗавузчилиқ идийәси барлиқи қатарлиқ бир йүрүш мәсилиләрни оттуриға қойди.

Арқидин, 1946-йили 3-айда винстон черчил америкаға зиярәткә кәлгәндә, у, 5-март күни президент һаррй труменниң һәмраһлиқида миссоридики вестмнистер университетида мәшһур "төмүр пәрдә" нутқини сөзләп совет иттипақиниң шәрқий явропадики кеңәймичиликигә қарши турушни оттуриға қойди. У совет иттипақиниң уруштин кейин шималда балтиқ бойидики стеттин районидин таки адриятик бойидики триестегичә болған линийәдә "төмүр пәрдә" қуруп, явропа қитәсини парчилиғанлиқи, бу районларда москваниң контроллуқиниң күчийиватқанлини тәкитлиди. Шуниңдин бир һәптә өтүп, 13-март күни сталинму сөз қилип, черчилни гитлерға охшатти вә шуниңдин кейин соғуқ мунасивәтләр урушиниң дәсләпки муқәддимилири башланди.

Совет иттипақиниң манҗурийәдин қошун чекиндүрүши, ирандин, йәни җәнубий әзәрбәйҗандин қошунлирини чекиндүрүш мәсилиси җәрянида совет иттипақи өзиниң қаттиқ позитсийәси, җүмлидин америка вә әнглийә башлиқ иттипақдаш дөләтләргә қарши позитсийәсини давамлиқ ипадиләп турди.

Шәрқий түркистан җумһурийити, ташқи моңғулийә, шималий корейә, йәни корейә демократик җумһурийити вә хитай коммунистлири әмәлийәттә совет иттипақиниң уруштин кейинки өз тәсири даирисини явропада тиклигәндәк асиядиму тикләш истратегийәсиниң бир қисмидин ибарәт болуп, совет иттипақи бу дөләтләр вә күчләрни өзиниң асия районида америка башчилиқидики ғәрб қудрәтлик дөләтлиригә қарши тақабил туруш үчүн өз тәсири даириси вә контроллуқи астида тутуп туратти һәм бу күчләр әмәлийәттә униң шәрқий асиядики "төмүр пәрдиси" иди. Худди черчил көрсәткәнгә охшашла, совет иттипақи хитайниң ғәрбий тәрипигә, гәнсуғичә тутишидиған тәңри тағлириниң шималидин таки хитайниң ғәрбий шимали, шимали қисми, манҗурийә, шималий корейәдин ибарәт совет иттипақи контроллуқидики җуғрапийәлик районлар билән чегрилинидиған җайларда америка вә әнглийә билән иттипақдаш җаң кәйши һакимийитигә қарши, түптин ейтқанда америка башлиқ ғәрб демократик қудрәтлик күчлиригә қарши "төмүр пәрдә" қурғаниди.

Совет иттипақиниң уйғурлар дияридики төмүр пәрдиси дәл тәңри тағлириниң шимали болуп, шималидики совет иттипақи билән чегридаш үч вилайәт, йәни шәрқий түркистан җумһурийити худди совет иттипақиниң шәрқий явропадәк тәсир даириси ичидә, тәңри тағлириниң җәнуби, йәни йәттә вилайәт болса американиң иттипақдиши милләтчи хитай контроллуқида болди. Доктор әркин әкрәмниң йәкүничә, совет иттипақи әнә шу соғуқ мунасивәтләр урушиниң җиддийлишишкә йүзләнгән басқучида америкаға тақабил туруш күчини ашуруш үчүн шәрқий түркистанни коммунистик хитайниң контроллуқиға тапшуруп бәргәниди.

Қисқиси, шәрқий түркистан, йәни уйғурлар дияри 2-дуня урушидин кейинки соғуқ уруш даирисидин өз орнини игилигәниди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт