Рус тарихчисиниң «асияниң исянкар йүрики» намлиқ китабида немиләр дейилгән? (1)

Мухбиримиз үмидвар
2018-12-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Санкитпетербурглиқ рус тарихчиси, әсли уйғур елидә туғулуп чоң болған вә өзи 1944-1949-йиллиридики шәрқий түркистан инқилабиға қатнашқан василий петровниң москвада нәшр қилинған «асияниң исянкар йүрики» мавзулуқ әсириниң муқависи.
Санкитпетербурглиқ рус тарихчиси, әсли уйғур елидә туғулуп чоң болған вә өзи 1944-1949-йиллиридики шәрқий түркистан инқилабиға қатнашқан василий петровниң москвада нәшр қилинған «асияниң исянкар йүрики» мавзулуқ әсириниң муқависи.
RFA

Тарихчиларниң қаришичә, уйғур дияри вә уйғурларниң сиясий, иҗтимаий-иқтисадий вә мәдәнийәт тарихи тәтқиқати русийәдә икки әсирлик мусапини бесип өтти. Русийә шәрқшунаслири, җүмлидин тарихшунаслири вә түркологлириниң бу саһәдә йезип қалдурған монографийә, чоң һәҗимлик китаблири, коллектип әсәрлири вә айрим мақалилириниң салмиқи наһайити зор болуп, бу әсәрләр шүбһисизки уйғур миллитиниң вә улар яшаватқан уйғур дияриниң көп әсирлик етник, сиясий, иҗтимаий-иқтисадий вә мәдәнийәт тарихи мусаписини чүшиништә муһим рол ойнайду.

Русийәдә уйғурларниң өтмүш тарихий мусапилири тәтқиқати билән биргә йәнә 20-әсирдики сиясий тарихи мәсилилири совет иттипақи йимирилгәндин кейин йеңи бир басқучқа киргән болуп, илгири узун йиллар мәхпий тутулған совет архип һөҗҗәтлириниң бир қисминиң ашкарилиниши 20-әсирниң биринчи йеримидики уйғур дияриниң сиясий тарихиға аит мәсилиләрни чүшинишкә техиму қулайлиқ имканийәт яратти. Нәтиҗидә, 1920-1950-йиллириғичә болған арилиқтики совет иттипақиниң уйғур дияриға, җүмлидин уйғур қатарлиқ милләтләрниң азадлиқ һәрикәтлири вә сиясий тәқдиригә мунасивәтлик сиясити вә башқа мәсилиләр бойичә бир қисим әсәрләр, йәни китаблар вә мақалиләр елан қилинди.

Әнә шундақ китабларниң муһимлиридин бири санкитпетербурглиқ рус тарихчиси, әсли уйғур елидә туғулуп чоң болған вә өзи 1944-1949-йиллиридики шәрқий түркистан инқилабиға қатнашқан василий петровниң москвада нәшр қилинған «асияниң исянкар йүрики» мавзулуқ әсиридур.

Тарих пәнлириниң кандидат доктори василий петровниң «асияниң исянкар йүрики: шинҗаң; хәлқ һәрикитиниң қисқичә тарихий вә әслимиләр» мавзулуқ мәзкур әсири уйғур дияриниң 18-әсирниң иккинчи йеримида мәнчиң империйәси тәрипидин ишғал қилинишидин башлап таки 1950-йилиғичә болған икки йүзлүк тарихи җәрянға аиттур. 16 Баблиқ бу әсәрниң алдинқи 12 баби 18-вә 19-әсирдики уйғур дияриниң сиясий вәзийити, уйғур вә башқа хәлқләрниң манҗу империйәсигә қарши көп қетимлиқ қаршилиқ қозғилаңлири, уйғур қатарлиқ милләтләрниң 1860-йиллардики омуми қозғилиңи арқилиқ мәнчиң империйәсини ағдуруп ташлап, өз һакимийәтлирини қурғанлиқи, болупму яқупбәг рәһбәрликидики йәттә шәһәр дөлитиниң әһвали вә ахирида зо зоңтаң қошунлириниң шәрқий түркистанни қайтидин ишғал қиливелиши, русийә империйәсиниң уйғур дияриға қаратқан сиясити, болупму 1864-йили илидики уйғурларниң қозғилаңлири нәтиҗисидә қурулған или султанлиқиға нисбәтән русийәниң тутқан сиясити вә илиниң руслар тәрипидин ишғал қилиниши, русийәниң уйғур дияридики сода-иқтисадий сиясәтлири, рус һәрбий разведчиклири вә експедитсийәчилириниң топлиған материяллири, 1917-йилиғичә русийәниң уйғур дияридики сиясити, паалийәтлири һәм башқа көплигән вәқәләргә беғишланған.

Шуни әскәртиш керәкки, рус тарихшунаслиқида 19-әсирдики уйғур райониниң тарихи вә русийә һөкүмитиниң бу районға қаратқан сиясити мәсилиси көп алимлар тәтқиқат йүргүзгән тема болуп, бу саһәгә аит тәтқиқатларда совет иттипақи дәвридики тәтқиқатлар билән һазирқи русийә дөлити мәзгилидә йүргүзүлүватқан тәтқиқатларда мәлум дәриҗидә пәрқләр бар. Василий петровниң мәзкур дәвр һәққидики баянлири, болупму чар русийә һакимийитиниң или султанлиқи вә уйғур дияриға қаратқан сияситигә нисбәтән иҗабий нуқтидин қараш муһим салмақни игиләйду. Қазақистандики туран университетиниң профессори, тарихшунас абләт камалофниң қаришичә, һазирқи мустәқил җумһурийәтләрдики оттура асия тарихчилири чар русийәниң 19-әсирдә өзлиригә қаратқан сияситиниң мустәмликичилик сиясәт икәнликини йорутуватқан әһвалда бир қисим рус тарихчилири русийәниң уйғурлар дияриға қаратқан сияситини чоң милләт нуқтисидин чиқиш қилип, чар русийә сияситини ақлаш вә мәдһийәләш позитсийәсини ипадә қилиду. Бу йәнила әсли империялистик қараштин ибарәт иди.

Василий петров китабиниң кейинки 3 бабида мәхсус 1930-40-йиллардики уйғур дияриниң сиясий тарихи, совет һөкүмитиниң уйғур елидики миллий азадлиқ һәрикәткә тутқан позитсийәси, униң башта шең шисәйни йөләп турғузған болса, кейин әксичә миллий азадлиқ һәрикәтни қоллаш позитсийәси тутқанлиқи вә башқа мәсилиләрни баян қилиду.

Болупму аптор өзи биваситә қатнашқан 1945-1949-йиллардики миллий азадлиқ инқилаб, миллий армийә вә шәрқий түркистан җумһурийитиниң әһвали һәққидә бир қәдәр тәпсилийрәк тохтилиду. Йәни, у бу әһвалларни өзи көргән вә биваситә билгән нуқтидинрақ баян қилиду. Униң баян қилишичә, 1944-йили 11-айда ғулҗида қозғилаң партлиғанда у үрүмчидә туруп бу хәвәрни йәрлик уйғурлардин аңлиған болуп, бу вақитта хитай даирилири үрүмчидиму контрол қилишни күчәйткән. Һәр күни кечиләрдә қораллиқ сақчилар һәммә яқни чарлиған вә халиғанчә тутқун қилған, вақитниң өтүшигә әгишип, үрүмчидики ғулҗида чиққан гезитләр вә уйғурчә һәм русчә йезилған тәшвиқат варақлирини келишкә башлап, улар илидики қозғилаң вә шәрқий түркистан җумһурийити қурулғанлиқидин хәвәр тапқан. Шуниң билән бир қисим рус вә башқа милләт яшлири 1945-йилиниң бешида манас тәрәпләргә қечип берип, манастики қалибәк башчилиқидики партизан әтритигә қатнашқан. (Давами бар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт