Уйғурлар бешиға кәлгән «ату» паҗиәси кимләр тәрипидин әмәлгә ашурулди?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018-05-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Һәйкәлтираш рустәм шамахуноф «ату паҗиәси» гә беғишланған йеңи лайиһини тонуштуруватқан көрүнүш. 2018-Йил 3-март, қазақистан лавар йезиси.
Һәйкәлтираш рустәм шамахуноф «ату паҗиәси» гә беғишланған йеңи лайиһини тонуштуруватқан көрүнүш. 2018-Йил 3-март, қазақистан лавар йезиси.
RFA/Oyghan

Игилишимизчә, һазир қазақистан уйғурлири буниңдин 100 илгири, йәни 1918-йили йәттисуда йүз бәргән «ату» қанлиқ паҗиәсини хатириләш паалийитигә чоң тәйярлиқлар көрмәктә. Бу вәқәгә мунасивәтлик паалийәтләр қазақистан президенти тәрипидин бәлгиләнгән 31-май сиясий тәқибләшләр қурбанлирини әсләш күни өткүзүлмәкчи.

Тарихтин мәлумки, 1917-йили 11-айниң 7-күни русийәдә өктәбир инқилаби, йәни өктәбир сиясий өзгириши йүз берип, русийә һәм униң қол астидики өлкиләр «қизиллар» вә «ақлар» болуп, икки қариму-қарши тәрәпләргә бөлүнүп кәткән иди. Кейинрәк бу пүткүл дуняниң коммунистик вә капиталистик лагерларға бөлүнүшигә елип кәлди. Бу өз нөвитидә милйонлиған аһалиниң қурбан болушиға, йүзлигән шәһәр-йезиларниң вәйран болушиға сәвәб болди. 1918-Йиллири өктәбир инқилабиниң тәсири йәттисуғиму йетип кәлди. Бу чоң өлкидә яшаватқан хәлқләр инқилабни һәр хил қарши алди. Йеңи совет һакимийити биринчи болуп йәр тоғрилиқ қанун қобул қилип, бу қанун бойичә барлиқ байларниң йәрлири дөләт қармиқиға өтүп, андин кәмбәғәлләргә тәқсим қилинип берилиши қарар қилинған иди. Шуниң үчүн болшевикларниң бу һәрикитини йәрсиз кәмбәғәлләр қоллиди. Лекин шу вақитларда алаһидә бир қатлам болған казаклар көплигән йәрләргә вә башқиму имтиязларға игә болғанлиқтин, улар совет һакимийитиниң бу қарариға қарши турди. 1918-Йилниң май ейида йәттисуда көтүрүлгән казаклар қозғилиңиниң асасий сәвәбиму шу болған иди. Әнә шу вақитта асасән бай вә моллиларниң күчлүк тәсири астида қалған уйғур аһалиси казакларни қоллашқа башлиди һәм казакларниң қораллиқ қозғилиңиға актип қатнашти. Әмма қозғилаң мәғлуп болуп, ақивәттә у уйғурларниң қизил әскәрләр тәрипидин қирғин қилинишиға елип кәлди.

Алмута шәһиридики сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институти уйғуршунаслиқ мәркизиниң баш илмий хадими, тарих пәнлириниң доктори абләт камалофниң билдүрүшичә, бу уйғур хәлқиниң 20-әсирдә бешиға кәлгән әң паҗиәлик, әң дәһшәтлик сәһипиләрниң бири болған икән. У совет дәвридә бу вәқә һәққидә тәтқиқат ишлириниң елип берилишиниң һәм қандақла болмисун мәлуматларни елан қилишиниң мәний қилинғанлиқини, пәқәт өткән әсирниң 70-йиллиридин башлап бәзи мақалиләрниң елан қилинишқа башлиғанлиқини оттуриға қойди. Униң ейтишичә, қазақистан өз мустәқиллиқини алғандин буян бу һәқтә чоң мақалиләр вә әдәбий әсәрләр йезилип, һәр хил паалийәтләр өтмәктикән. Абләһәт камалоф бир әсир вақит өтсиму, лекин «ату» паҗиәси сирлириниң толуқ ечилмиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «бу йәрдә аммиви қирғинниң сәвәблирини ениқлаш охшаш наһайити муһим мәсилә туриду. Сәвәби әнә шу соалларға җаваб тепилғандила биз бу аммиви қирғинға обйектип тарихий баһа берәләймиз. Һазир «ату» паҗиәсиниң сәвәблири тоғрилиқ икки көзқараш бар. Һәр иккилисидә қизил әскәрләрниң уйғурларни аммиви қирғанлиқи көрситилиду. Биринчидин, йәттисудики уйғурларни аммиви қириш әксилинқилабий күчләр тәрипидин әмәлгә ашурулған болуп, бу паҗиәгә болшевиклар, йәни коммунистларниң һеч қандақ мунасивити вә җавабкарлиқи йоқ, дегән пикир. Бу, очуқ ейтиш керәкки, совет дәвридә пәйда болған вә совет идеологийәсини қоғдайдиған, болшевикларниң җинайитини юғуридиған пикир дәп ейтишқа болиду. «Ату» паҗиәси һәққидә дәсләпки қетим мақалә язған тарихчиларниң бири малик кәбироф болуп, у өз вақтида көплигән материялларни йиғқан. У омумән, мурайеф әтритиниң уйғурларни аммиви етишини кеңәш һөкүмитиниң вә болшевикләрниң сиясий дүшмәнлири тәрипидин әмәлгә ашурулған җинайәт дәп язған. Йәни мурайеф болшевик әмәс, бәлки солчи сотсиял-инқилабчилар партийәсиниң әзаси дәп қаралған.»

Абләт камалофниң ейтишичә, м. Кәбирофниң қолязмисида уйғурларни аммиви қиришта җавабкарлиқ болшевиклардин елинип вә барлиқ җавабкарлиқ әксилинқилабчиларға йүкләнсиму, әмма 1975-йили алмутада йоруқ көргән «совет қазақистани уйғурлириниң тарихи очерклири» намлиқ китабта «ату» паҗиәси тоғрилиқ текист елип ташланған икән. Мәзкур китабта бу қирғин тоғрилиқ иккила җүмлә берилгән болуп, униңда мундақ дейилгән: «совет һакимийитигә қарши тәшвиқатқа ишинип вә ақ гвардиячиләр, байларниң қорқутушидин һәм ғулҗа һакимийитиниң агентлириниң сөзлиригә ишинип, 1918-йили май вә июн айлирида верний вә яркәнт наһийәлиридики уйғур аһалисиниң бир қисми ғулҗа тәвәсигә көчүп кәтти. Уйғурларниң хитайға көчүшигә уйғур аһалисигә мурайеф рәһбәрликидики қизил гвардийә әтритиниң тәркибигә киривалған әксил унсурларниң тәқибләшлири түрткә болди».

Абләт камалоф язғучи мәшүр розийефниң 1976-йили йоруқ көргән «қайтидин туғулған уйғур хәлқи» намлиқ китабида мурайеф исминиң омумән аталмиғанлиқини көрситип, йәнә мундақ деди: «мәзкур китабта м. Кәбирофниң китабиға қариғанда қанлиқ вәқәләр тоғрилиқ тәпсилий йезилған. Мәшүр розийефму бу вәқәни қизил армийәгә һеч қандақ мунасивити йоқ дәп һесаблайду. Униң пикричә, әксилинқилабчилар қизил гвардийәчиләр ниқаби астида уйғур йезилирида булаңчилиқ қилған, адәмләрни пилимотлар вә милтиқлар билән атқан. Бу милләтләр ара зиддийәтни пәйда қилиш вә уйғур аһалисиниң кеңәш һакимийитигә болған ишәнчисини йоқитиш үчүн әмәлгә ашурулған. Мәшүр розийефниң пикричә, қизил гвардийәчиләр ‹вәһший бандитларни' қоралсизландуруп, қанлиқ қирғинни тохтатқан икән. М. Кәбироф мурайефниң әксилинқилабчи, солчи-есер болғанлиқи һәққидә дәсләпки қетим дәлиллигән пикири кеңәш дәвридин кейинму йоруқ көргән мақалиләрдә орун алған. Бирақ мушу кәмгичә архипларда мурайефниң қандақтур бир әксил инқилабий партийә яки топниң, шуниң ичидә есерлар партийәсиниң әзаси икәнликини уттур дәлилләйдиған бирму һөҗҗәт тепилмиди. Қизиқ йери, нурғунлиған архип материяллири мурайефни пәқәт фамилиси билән көрситиду. Униң исми яки атисиниң исми ейтилмиған. Кеңәш дәвридин кейинки әдәбий әсәрләрдә мурайеф ‹егор' дегән исим билән тәкитлиниду. Бирақ мурайефниң исми ‹егор' әмәс, бәлки ‹митрофан иванович' икәнликини билдүридиған һөҗҗәтләрму бар».

Абләт камалоф йәнә 1918-йилқи «ату» паҗиәсиниң болшевикларниң өз мәқсәтлиригә йетиш үчүн йүргүзгән «қизил террор» тактикисини әмәлгә ашурушниң яққал көрүнүши икәнликини, ениқрақ ейтқанда, бу қанлиқ җинайәткә болшевикларниң җавабкар икәнликини илгири сүрди. Униң дейишичә, өзбекистанниң мәркизий дөләт архипида сақлиниватқан мәлуматларға қариғанда, митрофан мурайеф оттура асияда совет һакимийитини орнитишқа актип қатнашқан болуп, униң бир қанчә лавазимлири көрситилгән икән. Мурайеф 1917-йилдин 1920-йилғичә болған арилиқта хәлқ комиссарлири кеңишиниң пәрмани бойичә айрим әтрәтниң командири сүпитидә йәттисуда, андин һәр хил лавазимларда бухарада, каспий деңизи, аму дәрияси районлирида совет һакимийити дүшмәнлиригә қарши җәңләргә актип қатнашқан.

Абләт камалоф м. Кәбирофниң пикиригә асаслинип мурайефниң кейинки тәқдириниң сирлиқ болуп қалғанлиқини, униң 1921-йили пәрғанә уйғурлири тәрипидин өлтүрүлгәнликини көрсәтти. Тәтқиқатчи девид броффиниң мәлуматлириға қариғанда, мурайеф шу йили русийәдә аләмдин өткән. Абләт камалоф йәттисуда уйғурларни аммиви қириш болшевикларниң ниқабини кийивалған әксил инқилабчиларниң иши дегән пикирниң һәқиқәткә мувапиқ кәлмәйдиғанлиқини, мундақ пикирниң совет идеологийәси даирисидә пәйда болғанлиқини билдүрди.

«Туран» университетиниң дотсенти, тарихчи-доктор зулфийә кәримованиң пикричә, 1918-йили йәттисуда йүз бәргән «ату» қанлиқ паҗиәси һәқиқәтәнму уйғурларниң тарихидики «ақ дағларниң» биридур. У кейинки вақитларда бу мавзуниң пүткүл уйғур җамаәтчиликиниң диққәт мәркизидә болуватқанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: «бу қанлиқ паҗиәгә мунасивәтлик техи өгинилмигән мәсилиләр наһайити көп. Ейтайли, шу йили қанчилик уйғурниң қурбан болғанлиқи, қанчилик аһалиниң уйғур елигә көчүп кәткәнлики, кейин уларниң қайтип кәлгәнлики, немә үчүн совет һакимийитиниң мунчилик дәһшәтлик вә әшәддий җинайәткә йол қойғанлиқи, бу һәқтә пакитларниң һазир қәйәрләрдә тепишқа болидиғанлиқи вәһаказа. Биз оттура асиядики алимлар, язғучилар вә башқиларниң, шундақла чәтәллик тәтқиқатчиларниң қолида бар мәлуматларни, һәр хил архиплардики материялларни бир йәргә топлап, чоңқур вә һәртәрәплимә тәтқиқ ишлирини елип беришимиз лазим. Һазир әнә шу азабларни бешидин өткүзгән йезиларниң аһалисиму юқирида аталған соалларға җаваб издимәктә. Немә үчүн? мунчилик қирғинчилиққа йол қойғанлар немә үчүн җавабқа тартилмайду? хәлқимиз бу вәқәни яхши чүшиниватиду».

Зулфийә кәримова «ату» паҗиәси қурбанлирини яд етиш, бу тарихниң кейинки әвладлар үчүн савақ болуп қелиш лазимлиқини, йәрлик һөкүмәт органлириниң қоллиши билән һазир чоң ақсу, қорам, лавар, таштиқара охшаш йезиларда ядикарлиқларни қайта орнитиш ишлириниң йүрүп, буниңға аһалиниң актип арилишиватқанлиқини билдүрди.

Толуқ бәт