Uyghurlar béshigha kelgen "Atu" paji'esi kimler teripidin emelge ashuruldi?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-05-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Heykeltirash rustem shamaxunof "Atu paji'esi" ge béghishlan'ghan yéngi layihini tonushturuwatqan körünüsh. 2018-Yil 3-mart, qazaqistan lawar yézisi.
Heykeltirash rustem shamaxunof "Atu paji'esi" ge béghishlan'ghan yéngi layihini tonushturuwatqan körünüsh. 2018-Yil 3-mart, qazaqistan lawar yézisi.
RFA/Oyghan

Igilishimizche, hazir qazaqistan Uyghurliri buningdin 100 ilgiri, yeni 1918-yili yettisuda yüz bergen "Atu" qanliq paji'esini xatirilesh pa'aliyitige chong teyyarliqlar körmekte. Bu weqege munasiwetlik pa'aliyetler qazaqistan prézidénti teripidin belgilen'gen 31-may siyasiy teqibleshler qurbanlirini eslesh küni ötküzülmekchi.

Tarixtin melumki, 1917-yili 11-ayning 7-küni rusiyede öktebir inqilabi, yeni öktebir siyasiy özgirishi yüz bérip, rusiye hem uning qol astidiki ölkiler "Qizillar" we "Aqlar" bolup, ikki qarimu-qarshi tereplerge bölünüp ketken idi. Kéyinrek bu pütkül dunyaning kommunistik we kapitalistik lagérlargha bölünüshige élip keldi. Bu öz nöwitide milyonlighan ahalining qurban bolushigha, yüzligen sheher-yézilarning weyran bolushigha seweb boldi. 1918-Yilliri öktebir inqilabining tesiri yettisughimu yétip keldi. Bu chong ölkide yashawatqan xelqler inqilabni her xil qarshi aldi. Yéngi sowét hakimiyiti birinchi bolup yer toghriliq qanun qobul qilip, bu qanun boyiche barliq baylarning yerliri dölet qarmiqigha ötüp, andin kembeghellerge teqsim qilinip bérilishi qarar qilin'ghan idi. Shuning üchün bolshéwiklarning bu herikitini yersiz kembegheller qollidi. Lékin shu waqitlarda alahide bir qatlam bolghan kazaklar köpligen yerlerge we bashqimu imtiyazlargha ige bolghanliqtin, ular sowét hakimiyitining bu qararigha qarshi turdi. 1918-Yilning may éyida yettisuda kötürülgen kazaklar qozghilingining asasiy sewebimu shu bolghan idi. Ene shu waqitta asasen bay we mollilarning küchlük tesiri astida qalghan Uyghur ahalisi kazaklarni qollashqa bashlidi hem kazaklarning qoralliq qozghilingigha aktip qatnashti. Emma qozghilang meghlup bolup, aqiwette u Uyghurlarning qizil eskerler teripidin qirghin qilinishigha élip keldi.

Almuta shehiridiki süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti Uyghurshunasliq merkizining bash ilmiy xadimi, tarix penlirining doktori ablet kamalofning bildürüshiche, bu Uyghur xelqining 20-esirde béshigha kelgen eng paji'elik, eng dehshetlik sehipilerning biri bolghan iken. U sowét dewride bu weqe heqqide tetqiqat ishlirining élip bérilishining hem qandaqla bolmisun melumatlarni élan qilishining meniy qilin'ghanliqini, peqet ötken esirning 70-yilliridin bashlap bezi maqalilerning élan qilinishqa bashlighanliqini otturigha qoydi. Uning éytishiche, qazaqistan öz musteqilliqini alghandin buyan bu heqte chong maqaliler we edebiy eserler yézilip, her xil pa'aliyetler ötmektiken. Ablehet kamalof bir esir waqit ötsimu, lékin "Atu" paji'esi sirlirining toluq échilmighanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Bu yerde ammiwi qirghinning seweblirini éniqlash oxshash nahayiti muhim mesile turidu. Sewebi ene shu so'allargha jawab tépilghandila biz bu ammiwi qirghin'gha obyéktip tarixiy baha béreleymiz. Hazir "Atu" paji'esining sewebliri toghriliq ikki közqarash bar. Her ikkiliside qizil eskerlerning Uyghurlarni ammiwi qirghanliqi körsitilidu. Birinchidin, yettisudiki Uyghurlarni ammiwi qirish eksil'inqilabiy küchler teripidin emelge ashurulghan bolup, bu paji'ege bolshéwiklar, yeni kommunistlarning héch qandaq munasiwiti we jawabkarliqi yoq, dégen pikir. Bu, ochuq éytish kérekki, sowét dewride peyda bolghan we sowét idé'ologiyesini qoghdaydighan, bolshéwiklarning jinayitini yughuridighan pikir dep éytishqa bolidu. "Atu" paji'esi heqqide deslepki qétim maqale yazghan tarixchilarning biri malik kebirof bolup, u öz waqtida köpligen matériyallarni yighqan. U omumen, murayéf etritining Uyghurlarni ammiwi étishini kéngesh hökümitining we bolshéwiklerning siyasiy düshmenliri teripidin emelge ashurulghan jinayet dep yazghan. Yeni murayéf bolshéwik emes, belki solchi sotsiyal-inqilabchilar partiyesining ezasi dep qaralghan."

Ablet kamalofning éytishiche, m. Kebirofning qolyazmisida Uyghurlarni ammiwi qirishta jawabkarliq bolshéwiklardin élinip we barliq jawabkarliq eksil'inqilabchilargha yüklensimu, emma 1975-yili almutada yoruq körgen "Sowét qazaqistani Uyghurlirining tarixi ochérkliri" namliq kitabta "Atu" paji'esi toghriliq tékist élip tashlan'ghan iken. Mezkur kitabta bu qirghin toghriliq ikkila jümle bérilgen bolup, uningda mundaq déyilgen: "Sowét hakimiyitige qarshi teshwiqatqa ishinip we aq gwardiyachiler, baylarning qorqutushidin hem ghulja hakimiyitining agéntlirining sözlirige ishinip, 1918-yili may we iyun aylirida wérniy we yarkent nahiyeliridiki Uyghur ahalisining bir qismi ghulja tewesige köchüp ketti. Uyghurlarning xitaygha köchüshige Uyghur ahalisige murayéf rehberlikidiki qizil gwardiye etritining terkibige kiriwalghan eksil unsurlarning teqibleshliri türtke boldi".

Ablet kamalof yazghuchi meshür roziyéfning 1976-yili yoruq körgen "Qaytidin tughulghan Uyghur xelqi" namliq kitabida murayéf ismining omumen atalmighanliqini körsitip, yene mundaq dédi: "Mezkur kitabta m. Kebirofning kitabigha qarighanda qanliq weqeler toghriliq tepsiliy yézilghan. Meshür roziyéfmu bu weqeni qizil armiyege héch qandaq munasiwiti yoq dep hésablaydu. Uning pikriche, eksil'inqilabchilar qizil gwardiyechiler niqabi astida Uyghur yézilirida bulangchiliq qilghan, ademlerni pilimotlar we miltiqlar bilen atqan. Bu milletler ara ziddiyetni peyda qilish we Uyghur ahalisining kéngesh hakimiyitige bolghan ishenchisini yoqitish üchün emelge ashurulghan. Meshür roziyéfning pikriche, qizil gwardiyechiler 'wehshiy banditlarni' qoralsizlandurup, qanliq qirghinni toxtatqan iken. M. Kebirof murayéfning eksil'inqilabchi, solchi-ésér bolghanliqi heqqide deslepki qétim delilligen pikiri kéngesh dewridin kéyinmu yoruq körgen maqalilerde orun alghan. Biraq mushu kemgiche arxiplarda murayéfning qandaqtur bir eksil inqilabiy partiye yaki topning, shuning ichide ésérlar partiyesining ezasi ikenlikini uttur delilleydighan birmu höjjet tépilmidi. Qiziq yéri, nurghunlighan arxip matériyalliri murayéfni peqet familisi bilen körsitidu. Uning ismi yaki atisining ismi éytilmighan. Kéngesh dewridin kéyinki edebiy eserlerde murayéf 'égor' dégen isim bilen tekitlinidu. Biraq murayéfning ismi 'égor' emes, belki 'mitrofan iwanowich' ikenlikini bildüridighan höjjetlermu bar".

Ablet kamalof yene 1918-yilqi "Atu" paji'esining bolshéwiklarning öz meqsetlirige yétish üchün yürgüzgen "Qizil térror" taktikisini emelge ashurushning yaqqal körünüshi ikenlikini, éniqraq éytqanda, bu qanliq jinayetke bolshéwiklarning jawabkar ikenlikini ilgiri sürdi. Uning déyishiche, özbékistanning merkiziy dölet arxipida saqliniwatqan melumatlargha qarighanda, mitrofan murayéf ottura asiyada sowét hakimiyitini ornitishqa aktip qatnashqan bolup, uning bir qanche lawazimliri körsitilgen iken. Murayéf 1917-yildin 1920-yilghiche bolghan ariliqta xelq komissarliri kéngishining permani boyiche ayrim etretning komandiri süpitide yettisuda, andin her xil lawazimlarda buxarada, kaspiy déngizi, amu deriyasi rayonlirida sowét hakimiyiti düshmenlirige qarshi jenglerge aktip qatnashqan.

Ablet kamalof m. Kebirofning pikirige asaslinip murayéfning kéyinki teqdirining sirliq bolup qalghanliqini, uning 1921-yili perghane Uyghurliri teripidin öltürülgenlikini körsetti. Tetqiqatchi déwid broffining melumatlirigha qarighanda, murayéf shu yili rusiyede alemdin ötken. Ablet kamalof yettisuda Uyghurlarni ammiwi qirish bolshéwiklarning niqabini kiyiwalghan eksil inqilabchilarning ishi dégen pikirning heqiqetke muwapiq kelmeydighanliqini, mundaq pikirning sowét idé'ologiyesi da'iriside peyda bolghanliqini bildürdi.

"Turan" uniwérsitétining dotsénti, tarixchi-doktor zulfiye kerimowaning pikriche, 1918-yili yettisuda yüz bergen "Atu" qanliq paji'esi heqiqetenmu Uyghurlarning tarixidiki "Aq daghlarning" biridur. U kéyinki waqitlarda bu mawzuning pütkül Uyghur jama'etchilikining diqqet merkizide boluwatqanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Bu qanliq paji'ege munasiwetlik téxi öginilmigen mesililer nahayiti köp. Éytayli, shu yili qanchilik Uyghurning qurban bolghanliqi, qanchilik ahalining Uyghur élige köchüp ketkenliki, kéyin ularning qaytip kelgenliki, néme üchün sowét hakimiyitining munchilik dehshetlik we esheddiy jinayetke yol qoyghanliqi, bu heqte pakitlarning hazir qeyerlerde tépishqa bolidighanliqi wehakaza. Biz ottura asiyadiki alimlar, yazghuchilar we bashqilarning, shundaqla chet'ellik tetqiqatchilarning qolida bar melumatlarni, her xil arxiplardiki matériyallarni bir yerge toplap, chongqur we hertereplime tetqiq ishlirini élip bérishimiz lazim. Hazir ene shu azablarni béshidin ötküzgen yézilarning ahalisimu yuqirida atalghan so'allargha jawab izdimekte. Néme üchün? munchilik qirghinchiliqqa yol qoyghanlar néme üchün jawabqa tartilmaydu? xelqimiz bu weqeni yaxshi chüshiniwatidu".

Zulfiye kerimowa "Atu" paji'esi qurbanlirini yad étish, bu tarixning kéyinki ewladlar üchün sawaq bolup qélish lazimliqini, yerlik hökümet organlirining qollishi bilen hazir chong aqsu, qoram, lawar, tashtiqara oxshash yézilarda yadikarliqlarni qayta ornitish ishlirining yürüp, buninggha ahalining aktip arilishiwatqanliqini bildürdi.

Toluq bet