Батур әршидиноф: мән қатнашқан вә билгән шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилаби (1)

Мухбиримиз үмидвар
2018-07-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Н җумһурийитиниң миллий армийә офитсерлиридин бири, алим вә язғучи батур әршидиноф.
Н җумһурийитиниң миллий армийә офитсерлиридин бири, алим вә язғучи батур әршидиноф.
RFA/Oyghan

Ахирқи миллий армийә офитсериниң һаят кәчмиш йәкүни

2018-Йили, 13-июл күни қазақистанниң алмута шәһиридә 20-әсир уйғур тарихий вәқәләр шаһитлиридин бири, 1946-1952-йиллири арисида миллий армийә баш қоманданлиқ штаби вә 5-корпус 13-девизийә штабида хизмәт қилған миллий армийә офитсери шуниңдәк 1961-йили вәтинидин айрилип, һаятини қазақистанда илмий тәтқиқатлар билән өткүзгән батур әршидиноф әпәнди 92 йешида вапат болди. 19-Июл күни алмутаниң султанқорған мәһәллисидики бир ресторанда батур әршидинофқа атап өткүзүлгән хатириләш мурасимиға 200 дин артуқ адәм қатнишип, униң миллий инқилаб һаят мусаписи вә уйғуршунаслиқ илмий тәтқиқатиға қошқан төһпилиригә юқири баһа беришти.

Чәтәлләрдики бәзи уйғур сиясий дәва саһәсидики әрбаблар батур әршидинофниң 1990-2000-йиллири арисида уйғурларниң нөвәттики сиясий тәқдири мәсилисигиму көңүл бөлүп, бу мәсилиләрдә бир қисим мақалиләрни елан қилғанлиқи вә униң уйғур кишилик вә демократик һоқуқини қоғдаш паалийәтлиригиму актип қатнашқанлиқиға юқири баһа беришти. 

Батур әршидиноф һаят вақтида зияритимизни қобул қилип, өз һаят мусапилири, болупму өзи шаһит болған уйғур дияриниң сиясий тарихи вәқәлири, 1944-1949-йиллардики миллий азадлиқ инқилаби вә өзи офитсер болған миллий армийә һәққидә бир қатар әслимиләр шуниңдәк өз чүшәнчә һәм қарашлирини оттуриға қойған иди. Батур әршидинофниң балилиқ, яшлиқ дәврлири ғулҗа, қәшқәр, үрүмчи шәһәрлиридә өткән болуп, у һаятиниң 35 йилини өз тарихи вәтинидә, қалған 57 йилини мусапирлиқ мусаписидә өткүзүп, ахирқи һаят мусаписини алмутада хуласилиди. 

Хуласилиғинимизда, батур әршидинофниң һаят мусаписи үч басқучни бесип өткән болуп, биринчи басқуч, униң 1945-1949-йиллири миллий азадлиқ инқилаб, йәни миллий армийидә өткүзгән һаяти, иккинчи басқучи 1950-1961-йили арисида миллий армийә хитай азадлиқ армийисиниң 5-корпусиға өзгәртилгән бу корпусниң 13-девизийә штабида, кейин үрүмчидә мәмурий хизмәткә алмишип, таки 1961-йили совет иттипақиға көчүп кәткүчә болған җәряндики һаят мусапилири, үчинчи басқучи болса, совет иттипақиға көчүп чиққандин кейин пүтүн һаятини уйғуршунаслиқ саһәсигә, болупму уйғур фолклори, уйғур әдәбияти тәтқиқатиға беғишлиған илмий һаят мусаписидур.

Батур әршидинофниң ейтишичә, у 1952-йили муһәммәдимин иминофниң 13-девизийисидә ишләватқанда, үрүмчигә чақиртилип, икки йиллиқ сиясий курста оқуғандин кейин уйғур аптоном районлуқ яшлар иттипақиниң секретари болуп ишлигән. Әмма, 1957-1958-йиллири «йәрлик милләтчиләргә зәрбә бериш» һәрикитидә тәнқид астиға елинип, милләтчилик билән әйибләнгән. У бу һәқтә: «болупму мән миллий инқилабқа қатнашқанлиқим сәвәбидин даим идийә тәкшүрүш, бесим астиға елиш һәтта тәнқид қилишқа, хитайларниң биарам қилишиға учридим. Көплигән миллий кадирлар бу вақитта күрәш қилиш вә тәнқид қилиш астиға елинған иди, болупму миллий инқилабқа қатнашқанларға милләтчиликиңни тапшур дәп бесим қилди, улар өзлириниң милләтчиликини қайрип қоюп бизни қистиди, шуниң билән ахири совет иттипақиға кетишкә мәҗбур болдум» деди. 

У 1961-йили совет иттипақиға, йәни қазақистан җумһурийитигә көчүп чиқип, алмутиға йәрләшкәндин кейин, қазақистан комсомол комитетиниң секретарлиридин һәҗәр ибрайива, сунят дегән кишиләр билән тонушлуқи болғанлиқи үчүн улар ариға чүшүп йол меңиш арқилиқ уни қазақистан пәнләр академийисиниң әдәбият-сәнәт институтиға орунлаштурған. Кейин у уйғуршунаслиқ бөлүмидә ишлиди. У бу җәрянда мәзкур бөлүмни башқурған атақлиқ уйғур алимлиридин мурат һәмрайеф, кейинрәк ғоҗаәхмәт садвақасоф қатарлиқларниң қоллашлири вә ярдәмлиригә еришкән. У, мәзкур бөлүм 1986-йили уйғуршунаслиқ институтиға өзгәргәндин кейинму давамлиқ шу йәрдә хизмәт қилип, 1990-йили пенсийигә чиққан. 

Алмутадики сулайманоф намидики шәрқшунаслиқ институти уйғуршунаслиқ мәркизиниң баш илмий хадими доктор абләт камалофниң ейтишичә, батур әршидинофниң һаят мусапилиридә униң өткән әсирниң 40-йиллири уйғур елидә партлиған миллий-азадлиқ һәрикәткә қатнишип, шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийисидә өтигән хизмәтлири өзгичиликкә игидур. У миллий армийә штабида хизмәт қилған вә көп тарихи шәхсләр, мәсилән миллий армийә баш қомандани генерал лейтенант исһақбек муноноф, миллий инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасими, миллий армийә полковники муһәммәдимин иминоф вә башқа онлиған мәшһур тарихий шәхсләр билән учрашқан.

Батур әршидиноф 2000-йилларда 1944-1949-йиллиридики миллий азадлиқ инқилаб, болупму 1945-1947-йиллири арисида әхмәтҗан қасими қатарлиқ миллий инқилаб рәһбәрлириниң мәсуд сабири, муһәммәд имин буғра, әйса йүсүп алиптекин қатарлиқ «үч әпәнди» билән болған өзара мунасивәтлири вә уларниң ғайилири һәққидә мәхсус китаб нәшр қилдуруп, шу дәврни чүшинишкә бәлгилик тәсир көрсәткән иди.

Батур әршидиноф 1990-йили, қазақистан пәнләр академийисидин дәм елишқа чиққан болсиму, лекин у тәтқиқат ишлирини тохтатмай, йәнә үзлүксиз елип барған. У, мәхсус уйғур еғиз әдәбияти, болупму уйғур дастанлири һәққидә тәтқиқат елип берип бу һәқтә китаблирини чиқарған вә бир қисим мақалиләрни елан қилған. Йеқинқи йилларда униң «он икки муқам һәққидә», «20-әсир уйғуристан намайәндилири», үч томлуқ «уйғур бәдиий тәпәккур тарихи» намлиқ монографийәлири нәшр қилинип тарқитилған.

Батур әршидиноф өз нөвитидә йәнә көзгә көрүнгән шаир иди, у қазақистан язғучилар иттипақиниң әзаси болған. Униң тунҗи шеирлар топлими 1957-йили үрүмчидә нәшр қилинған. 1960-2000-Йиллири қазақистандиму бәш топлими вә дастани нәшрдин чиққан.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт