Abdughopur qutluqof: sowét razwétchiki hakim jappar manga éytip bergen sirlar (1)

Muxbirimiz ümidwar
2019-03-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Péshqedem sha'ir abdughopur qutluqof aka amérikidiki Uyghur aliy kéngishige qatnashti. 2011-Yili 2-may.
Péshqedem sha'ir abdughopur qutluqof aka amérikidiki Uyghur aliy kéngishige qatnashti. 2011-Yili 2-may.
RFA

Uyghur tarixiy shahitlirining qeyt qilishiche, 1944-1949-yillardiki milliy azadliq inqilab rehberliridin exmetjan qasimi, is'haqbék munonof, delilqan sugurbayéf we abdukérim abbasof qatarliq erbablarning 1949-yili, 8-ayda sowét térritoriyeside ayropilan qazasigha uchrishi, ularning ornigha seypidin ezizi qatarliq üch kishining saq-salamet béyjinggha bérip, xitay siyasiy meslihet kéngishi yighinigha qatniship, xitay xelq jumhuriyiti qurushni jakarlashqa ishtirak qilishi Uyghurlar we Uyghur diyarining siyasiy teqdirige munasiwetlik muhim weqedur.

Xitay kompartiyesi wekili lyu shawchi 1949-yili, 7-8-aydiki moskwa sepiride stalin qatarliq sowét ittipaqi rehberliri bilen yéngi qurulidighan xitay xelq jumhuriyitini téz élan qilish we sowét ittipaqining uninggha yardem bérishi heqqide pütüshkendin kéyin, moskwaning yardimi bilen xitay kompartiyesi wekili déng lichünni ghuljigha exmetjan qatarliqlar bilen sözlishishke ewetti.

Bu jeryanda maw zédong exmetjan qasimi qatarliq milliy azadliq inqilab rehberlirini béyjingdiki yéngi kommunistik xitayning dölet tüzülmisini muhakime qilidighan we axirida dölet hakimiyiti resmiy jakarlinidighan tunji qétimliq siyasiy meslihet kéngishi yighinigha resmiy teklip qildi.

Xitay hökümet menbeliride ularning béyjingdiki yighin'gha qatnishish üchün yolgha chiqip, 27-awghust küni sowét ittipaqidiki irkutskiy rayonida ayropilan qazasigha uchrighanliqi, ularning yéngi junggo qurush yolida hayatidin ayrilghanliqi mu'eyyenleshtürülidu.

Xitay höjjetliride ularning tunji nöwetlik siyasiy meslihet kéngishining wekilliri ikenliki, ularning junggo kompartiyesining rehberlikige boysunup, junggoning birlikini himaye qilghuchilar ikenliki teshwiq qilin'ghan

Emma, eyni waqittiki inqilab qatnashquchiliri we Uyghurlar ularning ayropilan qazasigha ishenmigen bolup, ularning ölümining sirliq ikenliki, ularning ölümining suyiqest bolushi mumkinlikini jezmleshtürgen we ularning teqdiri heqqide her xil qiyaslar we so'allar peyda bolghan.

Exmetjan qasimi qatarliqlar rastinila béyjingdiki xitay kompartiyesining tunji nöwetlik memliketlik siyasiy meslihet kéngishining yighinigha qatnashmaqchimiti? ular bu yighin'gha baralighan bolsa, néme telep we pikirlerni otturigha qoyushi mumkin idi? kishiler ularning ölümini mana shu so'allar etrapida tehlil qilishti.

Sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin özbékistanda turushluq Uyghur alimliridin biri, 1945-1949-yilliri sherqiy türkistan milliy armiyesining kapitani bolghan asim baqi sowét ittipaqining eyni waqittiki ghuljadiki bixeterlik xadimi, inqilab bashtin axiri arilashqan doxtur hakim jappar yarullabékofning özige mexpiyetlik süpitide éytip bergen exmetjan qasimi qatarliqlarning sirliq teqdirige a'it "Xunzirliq" namliq xatirisini élan qildi. Asim baqi "Xunzirliq" dep atalghan mezkur xatire maqaliside 1970-yillarda hakim japparning özige 1949-yili, 8-ayning 24-küni ghuljidin almutagha béyjingdiki yighin'gha baridu dep kelgen exmetjan qasimi qatarliqlar bilen moskwadin kelgen sowét ittipaqi aliy rehberlikining wekili arisidiki mexpiy söhbetke terjimanliq qilish jeryanida exmetjan qasimi qatarliqlarning moskwa wekilining béyjingdiki yighin'gha qatniship, xitay kompartiyesige héchqandaq telep qoymay, yéngi xitay terkibige shertsiz qoshulush telipini ret qilghanliqini, exmetjan qatarliqlarning eger xitay kompartiyesi Uyghur diyarining musteqilliqi we yaki héch bolmighanda fédératip tüzümdiki ittipaqdash jumhuriyet hoquqi bérishni étirap qilmisa özlirining béyjinggha barmaydighanliqida ching turghanliqini sözlep bergen. Asim baqi "Xunzirliq" namliq kitabida yene hakim japparning mezkur oxshash sirni almutadiki yene bir ataqliq sha'ir abdughopur qutluqofqimu sözlep bergenlikini qeyt qilghan. Bu yil 82 yashqa kirgen, hazir almutada yashaydighan ataqliq sha'ir, "Uyghuristan", "Rizwan'gül" qatarliq nechchiligen dastan, we bir qanche shé'ir toplamlirining aptori abdughopur qutluqof sowét ittipaqining ghuljida pa'aliyet qilghan bixeterlik xadimi hakim jappar yarullabékofning özige asim baqigha sözlep bergen'ge oxshash "Sirni" 1975-yilining yaz aylirida sözlep bergenlikini delillidi:

Abdughopur qutluqof hakim japparning qandaq bolup, özini chaqirtip bu sirni sözlep bérishni qarar qilghanliqining sewebi heqqide toxtilip, buninggha özining shu waqitta élan qilip, sowét ittipaqidiki Uyghurlar arisida küchlük tesir qozghighan yirik dastani "Uyghuristan" ni hakim japparningmu oqup tesirlen'genliki seweb bolghanliqini bildürdi.

Abdughopur qutluqofning éytishiche, Uyghurlarning siyasiy qismetlirige alahide diqqet qilidighan hakim jappar "Yéngi hayat" gézitidiki herbir eserlerni, bolupmu Uyghur tarixiy qismetliri we teqdirige a'it eserlerni qaldurmay oquydighan bolup, u özi qurushqa ishtirak qilghan, pa'aliyet qilghan, yashighan 1944-1949-yilliri sherqiy türkistan inqilabi dewri we mezkur Uyghur jumhuriyitining paji'elik qismiti, bolupmu exmetjan qasimi qatarliqlarning paji'elik qismitidin échinish ichide ötken. U ene shu échinishtin axiri özi bilgen dölet mexpiyetliki katégoriyesige mensup ashu qismetlerge a'it sirlarni abdughopur qutluqofqa éytip bérishni qarar qilghan iken.

Abdughopur qutluqofning éytishiche, hakim jappar özining 1949-yilining 8-ayning 24-küni frunzé shehiridin almutagha élip bérilip, bu yerge kélip bolghan exmetjan qasimi, is'haqbék munonof qatarliq wekiller bilen moskwa wekili arisidiki söhbetke terjimanliqqa sélin'ghanliqini, bu terjimanliqta exmetjanning néme dégenliki, moskwa wekilining néme dégenliki we bashqilarning némilerni dégenlikini birmu-bir, sözmu-söz ruschidin Uyghurchigha, Uyghurchidin ruschigha terjime qilip bergenlikini sözlep bergen.

Asim baqining "Xunzirliq" namliq kitabini oqughan we abdughopur qutluqofni uzundin buyan yéqin bilidighan shuningdek milliy azadliq inqilab tarixi heqqide tetqiqatlar élip barghan qehriman ghojamberdining eskertishiche, hakim jappar sözlep bergen bu sirlarning eyni waqittiki sowét ittipaqining xitay kompartiyesini qollash siyasitige uyghun ikenlikini, sowét terepning exmetjan qasimi qatarliqlargha öz shertlirini téngishi mumkinlikini, bundaq mexpiy söhbetke özining eng ishenchlik adimi bolghan hakim japparning terjimanliqqa tallinishi tamamen mumkinlikini izahlidi.

Abdughopur qutluqofning eslishiche, hakim jappar bu waqitta késelchan bolup, u charchap tursimu hayajan we échinish ichide özi shahit bolghan ishlarni tepsiliy we birmubir bayan qilghan.

Sowét ittipaqining 1943-1949-yilliri ghuljida, sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabigha munasiwetlik eng muhim teshkillesh, alaqilishish xizmetlirini atqurghan mexsus xadimi hakim jappar 1907-yili tughulup, 1992-yili frunzé, yeni bishkekte wapat bolghan. Uning abdughopur qutluqofqa sözlep bergen sirlirining dawamini kélerkin qétimda anglaysiler.

Toluq bet