10-Нөвәтлик “хәлқаралиқ бүйүк түрк тили қурултийи” сарайевада өткүзүлди

Ихтиярий мухбиримиз идиқут
2015.10.04

Боснийә- һерзеговинаниң пайтәхти сарайевада 10-нөвәтлик “хәлқаралиқ бүйүк түрк тили қурултийи” өткүзүлди. Билкәнт университети, сарайева университети, юнус әмрә институти, түркийә-әзәрбәйҗан достлуқ һәмкарлиқ вәхпи тәрипидин уюштурулған бу қурултай 9-айниң 28-күнидин 30-күнигичә давамлашти. Сарайәва университетиниң пәлсәпә пакултетида саәт 10’да башлиған ечилиш мурасимида сарайәва университетиниң мудири муһәррәм авдиспаһик, түркийәниң боснийә һәрзәговина әлчиси җиһад әргинай, түркийә әзәрбәйҗан достлуқ һәмкарлиқ вәхпиниң рәиси әнвәр һасаноғлу қатарлиқ мәсул кишиләр муһим сөз қилди. Ечилиш мурасимидин кейин түркийә, әзәрбәйҗан, қазақистан, қиргтһизистан қатарлиқ дөләтләрдин кәлгән 147 илим адами йәттә группиға бөлүнүп илмий доклатлирини оқуп өтти. Қурултайда биваситә уйғур тили вә мәдәнийити билән мунасивәтлик алтә илмий доклат оқулди. Булардин түркийә әгә университетиниң оқутқучиси профәсор алимҗан йнайәтниң “1930-йиллардики шәрқий түркистан мәтбуат тилидә түркийә түркчисиниң тәсири”, афйон коҗатәпә университетиниң оқутқучиси дотсент доктор әхмәт қараман әпәндиниң “уйғур мақал-тәмсиллиридә аяллар”, ғази университетиниң оқутқучиси дотсент доктор айсун дәмирәз гүнәриниң “һазирқи заман уйғур тили шивилиридә р тавушиниң өзгириш әһвали”, әскишәһир османғази университетиниң оқутқучиси дотсент доктор фәрруһ ағҗа әпәндиниң “маитрисимит ном битиг мисалида қәдимки уйғур тилидики йилтиздаш җүп сөзләр”, айшә қиличниң “ан-тсаңниң шеирлиридики рәвиш ролида ишлитилгән сөзләр” мавзулуқ илмий доклатлири күчлүк диққәт қозғиди.

“1930-йиллардики шәрқий түркистан мәтбуат тилидә түркийә түркчисиниң тәсири” намлиқ доклатта 1930-йилларда қәшқәрдә чиқирилған “шәрқий түркистан һаяти”, “әркин түркистан” вә “йеңи һаят” намлиқ гезитләрниң тилидә көрүлгән түркийә түркчисигә аит амиллар үстидә тохтилинди. Мақалидә ейтилишичә, мәзкур гезитләрниң тилида түркийә түркчисигә аит нурғун амиллар болуп, буларни исимләр, пеиллар, сүпәтләр, бағлиғучилар, турақлиқ ибариләр вә башқа ипадиләр дегәндәк группиларға айрип көрситиш мумкин. Доклатта баян қилинишичә, әйни чағдики гезитләрдә дөләт намлири түркийә түркчисидики шәкли бойичә ишлитилгән. Мәсилән “алманя”, “иңгилтәрә”, “маҗаристан”, “франса”, “җәзайир”, “исвәч”, “бәлчика” дегән дөләт намлири көп қоллинилған. Булардин башқа йәнә исимлардин “абонә”, “орду”, “гүмрүк”, “шарқи”, “тәләвизйон”, “кардәш”; сүпәтләрдин “алчақ”, “чок”, “шашқин”, “сәрсәри”, “әски”, “гәнч”; пеиллардин “чарпишмақ”, “олмақ”, “чалишмақ”, “чабаламақ”, “чоғалмақ”, “уғрашмақ” дегән сөзләр қоллинилған.

Мәзкур гезитләрниң тилида йәнә “таралув”, “аңлашув”, “келишув”, “ишләвчи”, “оқув”, “сайлав” қатарлиқ татарчә сөзләрму бар икән. Мақалидә дейилишичә, түркийә түркчисигә аит бу амиллар кейинки мәзгилләрдә елип берилған пантүркизмгә қарши һәрикәттә уйғур тилидин пүтүнләй чиқирип ташланған.
Қурултайда ғулғула қозғиған илмий доклатларниң бири әхмәт қараман әпәндиниң “уйғур мақал-тәмсиллиридә аяллар” мавзулуқ доклатидур. Мәлум болғандәк, уйғур мақал-тәмсиллиридә аяллар һәққидә иҗабий вә сәлбий һөкүмләр бар. Әхмәт қараман әпәнди доклатида бу хил әһвалниң сәвәблири үстидә тохталған. У бу һәқтә тохтилип мунда деди:
“уйғур мақал-тәмсиллиридики аяллар билән мунасивәтлик йүз әллик мақал-тәмсил ичидә он сәккиз мақал-тәмсилдә аяллар һәққидә иҗабий һөкүм берилгән. Бу мақал-тәмсилләрдә аяллар өйниң һүсни, назук вә муққәдәс бир барлиқ дәп баян қилинған. Аяллар һәққидә сәлбий һөкүм берилгән мақал-тәмсилләрдә аялларниң қувлиғи, ишинишкә болмайдиғанлиқи вә бәтхәҗлики баян қилинған. Уйғур мақал-тәмсиллиридә көрүлгән аяллар һәққидики бу һүкүмләрниң көп қисми қутағубиликтә оттуриға қоюлған көзқарашлар билән охшашлиққа игә. Қәдимки түркләрдә һақанниң йенида орун алған аялларниң иккинчи орунға чүшүп қелиши вә өйгә мәһкум қилип қоюлуши ят мәдәнийәтләрниң тәсири билән болған болуши мумкин.”

Қәдирлик аңлиғучилар, бу қетимқи қурултайниң мәқсити немә дегән соалимизға профәсор доктор зеки қаймаз әпәнди мундақ җаваб бәрди:
“10-нөвәтлик хәлқаралиқ бүйүк түрк тили қурултийиниң мәқсити түрк тилиниң өз байлиқини оттуриға чиқириш, түрк тилиниң дуня тиллири арисидики орнини юқири көтүрүш, түрк тили билән мунасивәтлик өзгиришләрни музакирә қилиш вә йеңи әһваллар һәққидә муназирә йүргүзүштин ибарәт.”

Бу мәқсәт бойичә тәртипләңән мәзкур қурултай ғәлибилик аяғлашти. Қурултайда биваситә вә васитилик һалда уйғур тили вә мәдәнийити үстидә тохталған нурғун илмий доклатлар оқулуп өтти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.