Чоң алдамчилиқ: хитай компартийәсиниң милләтләр өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқи вәдисидин йенивелиши

Мухбиримиз үмидвар
2021-09-02
Share
Анализчилар: Хитай компартийиси қурулғанлиқиниң 100 йиллиқи һарписида тәйярланған сәһнә. 2021-Йили 28-июн, бейҗиң.
AP

Хитай компартийәси қурулғанлиқиниң 100 йиллиқи мунасивити билән хитай һөкүмити нөвәттә пәқәт коммунистик партийәниңла пүтүн хитайға тәрәққият вә гүллиниш елип кәлгәнликини зор көләмдә тәрғиб қилиш билән бир вақитта уйғурлар диярида кәң көләмдә партийә тарихини өгиниш, коммунистик партийәниң "шинҗаңниң тәрәққиятиға, һәр милләт хәлқигә, җүмлидин уйғур хәлқигә бәхт яритиш йолидики күрәш" мусапилирини өгиниш долқунини давамлаштурмақта. Хитай компартийәси уйғур вә башқа милләтләрниң миллий һоқуқлирини, миллий тил йезиқи, маарипи вә башқиларни қоғдап, уларниң гүллиниши вә тәрәққиятини қолға кәлтүргәнликини тәшвиқ қилмақта. Шуниң билән бир вақитта йәнә йеқинда хитай компартийәси мәркизий комитети ши җинпиңниң башчилиқида милләтләр хизмәт йиғини чақирип, җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини техиму күчәйтиш, хитай әмәс милләтләрниң җуңхуа миллити, җуңхуа мәдәнийити еңини тәрәққий қилдуруш вә күчәйтишни алаһидә тәләп қилди. Ши җинпиң җуңхуа миллити ортақ гәвдисини күчәйтишни кәлгүси 100 йиллиқ тәрәққият билән бағлап чүшәндүрди вә компартийәниң өткән 100 йиллиқ миллий сиясити тарихини шәрәплик дәвр дәп сүпитидә баһалиди.

Ундақта хитай компартийәсиниң 100 йиллиқ миллий сиясити тарихи шәрәпликму? униң өз тарихида өзлири етирап қилған вә вәдә қилған милләтләрниң өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқи, әркин федератсийә һоқуқи вә башқа һоқуқлардин қандақ йенивалғанлиқи хитай компартийәсиниң шәрәплик тарихиму?

Хитай компартийәсиниң пүтүн хитайниң һакимийитини игилигән 1949-йилиғичә болған 30 йилға йеқин тарихида баштин ахири милләтләрниң өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқини етирап қилидиғанлиқи, милләтләрниң халиса өз алдиға һакимийәт қуруш, мустәқил болуш йолиға маңса болидиғанлиқини етирап қилип, буларни түрлүк программа, һөҗҗәт вә хитабнамилирида оттуриға қойған һәм тәшвиқ қилғаниди.

1921-Йили 7-айда хитай компартийәси рәсмий қурулғанда елан қилған униң хитабнамисидә "тибәт, шинҗаң, моңғулийәниң хитайдин мустәқил болуп чиқип кетишини қоллайдиған милләтләрниң өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқи" сияситини етирап қилған. 1922-Йили 16-июл күни иккинчи қетимлиқ қурултийида хитай компартийәсиниң хитайдики милләтләр мәсилисини һәл қилишқа аит милләтләрниң өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқи билән федератсийә түзүмини йолға қойидиғанлиқини җакарлиған.

Буниңда: "моңғулийә, тибәт, вә хуйҗаң (йәни уйғурлар райони) мухтарийәтни йолға қоюп, демократик аптоном дөләт болса болиду, әркин федератсийә принсипи бойичә, моңғулийә, тибәт, уйғур райони билән бирлишип, җуңхуа федератип җумһурийити қуруш" дәп көрситилгән.

1928-Йили хитай компартийәсиниң москвада чақирилған 6-қурултийиниң хитабнамисидиму "биз милләтләрниң мустәқиллиқ вә айрилиш һоқуқини, йәни хитай тәвәсидики барлиқ милләтләрниң хитайдин айрилип чиқип өзлириниң мустәқил дөлитини қурушини етирап қилғинимиздила биз һәқиқий коммунист болалаймиз" дейилгән.

Хитай компартийәси 1931-йили җяңши өлкисидә өзиниң тунҗи җумһурийитини қурди. Әнә шу җңнхуа совет җумһурийити дәп аталған компартийә дөлитиниң асасий қанунида милләтләрниң өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқи вә халиса өз алдиға дөләт қуруш һоқуқи бир мадда, йәни 14-мадда сүпитидә орун алди. Америкадики уйғур тарихиға аит архиплар тәтқиқатчиси таран уйғур әпәндиниң қаришичә, 1949-йилидики хитай компартийәси һакимийитиниң асаси болған җуңхуа совет җумһурийити хитай компартийәсиниң милләтләрниң өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқини етирап қилип уни рәсмий дөләт асасий қанун маддиси дәриҗисигә көтүргәниди.

Хитай компартийәси һакимийити мәғлуп болуп, 1935-йили узун сәпәрни башлиғанда қизил армийә мяв, тибәт қатарлиқ милләтләр районлирида милләтләрниң өз тәқдирини өзлири һәл қилиш принсипини изчил тәкитләп, илгири-кейин тибәтләрниң икки мустәқил җумһурийитини қурушини қоллиғаниди. Хитай тарихчиси чи пеңфей өз мақалисидә қәйт қилишичә, 1935-1936-йиллири хитай компартийәси азсанлиқ милләтләргә милләтләрниң өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқи вә федератсийәлик дөләт қуруш мәсилисини әң көп тәшвиқ қилғаниди. Мәсилән, компартийә 1936-йили туңган мусулманлар районидин өтүш вә у җайларда пут дәссәп туруш үчүн "мусулманларға хитабнамә" елан қилип, уларниң өз алдиға һакимийәт қуруш һоқуқи барлиқини етирап қилидиғанлиқини җакарлиғаниди. Хитай компартийәси бу хил тәшвиқатлирини 1940-йиллардиму изчил тәкитлигән болуп, мав зедоң өзиниң 1945-йили елан қилған "бирләшмә һөкүмәт тоғрисида" намлиқ әсиридиму милләтләрниң өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқи, һәтта тибәтләрниң өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқини етирап қилидиғанлиқини билдүргән. 1947-Йили 10-айда "азадлиқ армийә хитабнамиси" дә хитайда федератсийәлик түзүм орнитиш үчүн күрәш қилинидиғанлиқи җакарланған.

Таран уйғур әпәндиниң қаришичә, омумән, хитай коммунист армийәси вә һакимийити өзиниң мәвҗут болуп туруш вә гоминдаңниң зәрбилиридин қутулуш шуниңдәк өз һакимийитини орнитиш җәрянида таки 1947-йилиғичә милләтләрниң өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқини вә федератсийәлик түзүм қуридиғанлиқини тәкитләп кәлгән.

Вәһаләнки, 1949-йили 10-айда хитай компартийәси өзиниң илгирики 30 йилға йеқин вақит товлиған хитаблири вә сиясий тәшәббуслириниң һәммисини бирчәткә қайрип қойди вә йәни бәргән вәдилиридин пүтүнләй янди. Қазақистандики уйғур тарихи вә сиясий мәсилилири тәтқиқатчиси қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, бу хил йенивелиш униң ялғанчилиқ әпти бәширисини ечип беридиған болуп, у аҗиз вақтида бир хил, күчәйгәндә болса башқичә сиясәт қолланди. Һәтта у әгәрдә шәрқий түркистан инқилаби вә миллий армийә вә хәлқниң күчлүк бесими болмиған болса уйғурларға һазирқидәк төвән дәриҗилик миллий территорийәлик аптономийәниму бәрмәслики мумкин иди. Әмәлийәттә мав зедоңниң уйғурлар вә башқа милләтләргә мустәқиллиқ әмәс, һәтта һәқиқий аптономийәниму бериш нийити йоқ иди.

Демәк, хитай компартийәси өзиниң техи һакимийәтни толуқ қолға алмиған аҗиз вә һакимийәт үчүн күрәш қилиш дәвридә милләтләрниң өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқини 30 йилға йеқин вақит тәкитлигән болса, 1949-йили өз дөлитини қуруп, һакимийәтни игилигәндин кейин буларни бирақла ташлиди һәмдә бу хил пикир вә тәләпләрни оттуриға қойғанларни һәм әсләткәнләрни изчил җазалап вә бастуруп кәлди. Таран уйғурниң қаришичә, мана әмди хитай техиму күчәйгәндә болса милләтләрни бир "җуңхуа миллити ортақ гәвдиси" гә сиңдүрүп, пүтүнләй хитайлаштуруш йолиға маңди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт