Әхмәтҗан қасиминиң «айропилан қазаси сири» ниң 69-йили (2)

Мухбиримиз үмидвар
2018-09-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әхмәтҗан қасими билән абдукерим аббасоф сөһбәттә. 19947-Йили, нәнҗиң.
Әхмәтҗан қасими билән абдукерим аббасоф сөһбәттә. 19947-Йили, нәнҗиң.
erktv.com

Русийәниң байқал көли бойидики бурятийә җумһурийитидә чиқидиған рус тилидики «бурят һәқиқити» намлиқ гезит бу йил 16-июл күни бир қанчә йиллардин буян әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң өлүми сири һәққидә издиниватқан бурят журналисти ботаҗаб раднайеф билән өткүзгән әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң сирлиқ өлүми һәққидики сөһбәт хатириси болған «уйғур» айропиланиниң бурятийәдә чүшүп кетиш сири» дәп мавзу қоюлған мақалини елан қилди. Ботаҗаб раднайефниң ейтишичә; өзиниң барлиқ елан қилинған түрлүк мәлуматлар вә учурларни йиғип издинишичә, бу вәқә йәнила сирлиқ вә мурәккәп икән.

Ботаҗаб раднайеф тарқалған түрлүк мәнбәләр вә учурлар асасида һәм бурятийәдики бир қисим чоң яштики тарихи шаһитлар арқилиқ 1949-йили, 8‏-айда бир айропиланниң бурятийә аптоном җумһурийитиниң байқал көли бойидики кабанск шәһири йенидики кабан теғидики хамар-дабан дәп аталған җайда чүшүп кәткәнлики һәққидики учурни игиләп, 2013-йили, кабан теғидики хамар-дабан дәп аталған давандики айропилан чүшүп кәткән җайға қарита тәкшүрүш гурупписи уюштуруп, шу йәрдә биринчи қетим қидирип тәкшүрүш елип барған. У өзиниң мәзкур тәкшүрүш тәпсилатини елан қилғандин кейин, ашу кабан районидики юри морозоф исимлик киши гезитханиға телефон қилип, өзиниң 1949-йили, 8-айда ашу чүшүп кәткән айропиланни көргәнликини билдүргән, униң ейтишичә, чүшүп кәткән айропиланни тунҗи болуп, йелана йезисидики ягодин исимлик бир овчи байқиған болуп, у нәқ мәйдандин алтун тәңгә, қиммәтлик гиләм қатарлиқ буюмларни тапқан.

Арқидин йәнә шу кабанск дегән йәрдики олег гишка исимлик бовай өзиниңму чүшүп кәткән айропиланни издәшкә қатнашқан кишидин аңлиғанлирини вә 1984-йили, ашу хамар-дабанға чиқип, айропиланниң номури бар қалдуқ парчиси қатарлиқларни көргәнликини сөзләп бәргән.

Биз ботаҗаб раднайефниң фәйсебок адресини тепип униң билән алақә орнитип, униңдин әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң «сирлиқ айропилан қазаси» һәққидики издинишлири һәққидә сориған соалимизға у язма һалда: «мән кәспи тарихчи әмәс, бирақ бу мақаләмдики баянлар һәққидә қарши елиш баһаси аңлашқа наһайити қизиқимән. Гәрчә, бу вәқә һәққидә көплигән мас келип қалидиған мәлуматлар байқалған болсиму, әмма бәрибир һазирғичә рәсмий шәкилдики муәййәнләштүрүш йоқ. Һадисә йүз бәргән җайда техиму җиддий вә әстайидил илмий тәтқиқат елип бериш керәк» деди.

Ботаҗаб раднайеф ашу айропиланни һәйдигән бәш учқучиниң исим-фамилисини бекитип чиққан болуп, қизиқ йери улар совет-герман урушиға қатнашқан тәҗрибилик вә орденлар билән тәқдирләнгән учқучилар икән һәм у шундақ шараитта бу айропиланниң қандақ болуп туюқсиз чүшүп кәткәнликидин һәйран болған.

Мәзкур мақалидә көрситилишичә, 2015-йили, ботаҗаб раднайеф вә айропилан парчилирини көргән олег гишка һәм русийәниң а т в намлиқ телевизийә истансисиниң мухбирлири мәзкур вәқә йүз бәргән җайға иккинчи қетимлиқ тәкшүрүш елип берип, айропиланниң йәнә бәзи парчилирини тапқан болуп, бу парчиларни журналист ботаҗаб раднайеф сақлимақта икән. Русийәдики а т в телевизийә истансиси әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң айропилан қазасини чөридигән һалда һөҗҗәтлик филим ишлимәкчи болушқан .

Ботаҗаб раднайеф, александир михайлоф вә башқа бир қисим русийә журналистлири әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң қазасиниң бир сирлиқ һадисә, униң сиясий арқа көрүнүши барлиқи пикридә болмақта.

1944-1949-Йиллиридики миллий инқилаб қатнашқучилиридин бири, әдәбиятшунас тәтқиқатчи, мәрһум асим бақи өзиниң «хунзирлик» мавзулуқ китабида 1942-1949-йиллири ғулҗида хизмәт қилған совет иттипақлиқ уйғур дохтур вә совет иттипақи бихәтәрлик хадими һаким җаппар яруллабекофниң һаятиниң ахирқи йиллирида бишкәктә сөзләп бәргәнлири бойичә әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң совет иттипақи к г б си тәрипидин йоқитилғанлиқини баян қилған. Йәнә бир нәпәр миллий инқилаб қатнашқучиси мәрһум һашир ваһидиму тәрипидинму әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң охшаш қисмитини дәлилләшкә тиришқан иди. Омумән, әхмәтҗан қасиминиң өлүми һәққидә оттуриға қоюлған бу хил гуманлиқ баянларниң келип чиқиши вә давамлишишида хитай һөкүмитиниң әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң айропилан қазаси һәққидики мүҗмәл мәлуматлири вә кейинки вақитларда әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң қазасидин кейин бейҗиңдики йиғинға қатнашқан сәйпидин әзизниң хатирилириму рол ойниған иди. Америкидики уйғур тарихчилиридин бири қаһар баратниң қаришичә, бу айропилан һадисисидин тәхминән 5-6 ай вақит өтүп , әхмәтҗан қатарлиқ қазаға учриғанларниң җәсәтлириниң шуниңдәк уларниң бир қисим буюмлириниң ғулҗиға елип келинишидики әһвалларда гуманлиқ тәрәпләр мәвҗут икән.

Йеқинда русийәниң «совет иттипақи вә русийәдики авиатсийә һадисилири,вәқәлири, айропилан һалакәтлирини тәкшүрүш» орниниң торида ашкариланған 1949-йили 25-авғуст күнидики әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң айропилан қазасиға аит тәкшүрүш материялида қәйт қилинишичә, бу айропилан 1949-йили 24-авғуст күни кәчтә алмутадин учуп русийәниң краснаярский шәһиригә қонған вә бир кечә туруп, әтиси 25-авғуст күни читаға қарап учқанда байқал көли бойидики кабан теғиға кәлгәндә туюқсиздин төвәнлигән, әслидә 2400 метир егизликтә учидиған җайда 1200 метир учуп, айропилан қанатлири тағдики арча дәрәхлиригә урулуп, орманлиқ тағ ичигә чүшүп кетип парчилинип , көйүп кәткән.

Бурят журналисти ботаҗаб раднайеф өзиниң «шәрқий түркистан җумһурийити рәһбәрлириниң бурятийәдики өлүми»мавзулуқ мақалисидиму бу мәлуматларни нәқил алған болуп, униң йезишичә, айропилан краснаярскй шәһиридин үчүн , иркутскийдин өтүп, 25-авғуст күни кәч саәт 5тин 12 минут өткәндә учқучи иркутскийдики айропилан башқуруш орни билән алақилашқан , башқурғучи хадим башқа айропилан билән сөзлишиватқачқа униңға җаваб бәрмәй, 3 минуттин кейин қайта алақилашқанда бу айропиландин җаваб болмиған вә шуниңдин кейин бу айропиланниң айродром билән һечқандақ алақиси болмай ғайиб болған. 29-Авғуст күни мәзкур айропиланниң кабан теғиға чүшүп кәткәнлики егизликтин башқа бир айропилан тәрипидин байқалған, демәк, бу айропилан 1949-йили 25-авғуст күни саәт 5ләрдә чүшүп кәткән икән. Айропиланда 9 йолучи, 5 айропилан хадими, җәмий 14 адәм болған.

Лекин, хитай тәрәп әхмәтҗан қасими қатарлиқлар олтурған айропиланниң 27-авғуст күни иркутск әтрапида чүшүп кәткәнликини рәсмийләштүрүп кәлгән, әмәлийәттә болса бу вәқә 25-авғуст йүз бәргән һәм вәқә йүз бәргән җайму хитай тәрәп тарқатқан орун билән охшаш әмәс. Әхмәтҗан қатарлиқлар олтурған айропилан иркутскийғиму қонмиған.

Вәһаләнки, русийә журналистлири өз мақалилиридә бу айропилан һадисиси өзи йүз бәрдиму яки кәлтүрүп чиқирилдиму? немишқа сәйпидин әзиз охшаш линийәдә сақ-саламәт учуп баралайду дегәндәк соалларни қоюшқан.

Доктор қаһар баратниң оттуриға қоюшичә, әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң өлүми дәл хитай азадлиқ армийәсиниң уйғур диярини ишғал қилиш үчүн һәрбий һәрикәт башлиши алдида йүз бәргән болуп, бу һәрикәтни совет иттипақи қоллиған һәмдә хитай компартийәсиниң уйғур диярини тез игилишини бәлгиләп бәргән вә ярдәм көрсәткән иди. Сталин вә мавниң пилани бойичә хитай азадлиқ армийәсиниң уйғур дияриға тосалғусиз кирип игилишигә қарши һәр қандақ һәрикәт болмаслиқи керәк иди. Миллий армийәдин ибарәт қораллиқ күчкә вә миллий һакимийәткә рәһбәрлик қиливатқан әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң сирлиқ өлүми мана шундақ вәзийәтни арқа көрүнүш қилған иди.

Русийәниң бурятийә җумһурийитидә чиқидиған «бурят һәқиқити» гезитидә елан қилинған «уйғур айропиланиниң бурятийәдә чүшүп кетиш сири» дәп аталған мақалидә көрситилишичә, 2019-йили, мәзкур айропилан һадисиси йүз бәргәнликиниң 70 йиллиқи мунасивити билән русийәниң бурятийә җумһурийитидики вәқә йүз бәргән дәп қаралған кабан теғиниң хамар- дабан дегән җайида мәхсус ашу вәқәдә өлгәнләр, вәқәдә өлгән бәш нәпәр совет иттипақи һәрбий учқучиси үчүн хатирә теши орнитиш қатарлиқ хатириләш паалийәтлирини өткүзүш тәшәббус қилинған.

Бу мунасивәт билән әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң« айропилан қазаси» һәққидики сирларда йәнә йеңи учурларниң оттуриға чиқиши вә бу мәсилиниң йәниму кәң муназирә қилиниши пәрәз қилинмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт