Әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң өлүмигә аит 60 нәччә йиллиқ мүҗмәл мәлумат

Мухбиримиз үмидвар
2018-03-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әхмәтҗан қасими билән абдукерим аббасоф сөһбәттә. 19947-Йили, нәнҗиң.
Әхмәтҗан қасими билән абдукерим аббасоф сөһбәттә. 19947-Йили, нәнҗиң.
erktv.com

Бу йил 8-айда, 1944-1949-йиллири уйғур дияриниң или, тарбағатай вә алтай вилайәтлирини база қилған миллий азадлиқ һәрикитиниң рәһбәрлиридин әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң өлүмигә 69 йил тошиду, шуниңдәк әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң өлүми һәққидики һәр хил пәрәзләр вә гуманларму мушу кәмгичә давамлишип кәлмәктә. Уларниң өлүми уйғур вә башқа милләтләр арисида сирлиқ түс алған болуп, бу сирлар һәққидә һәр хил қияс вә пәрәзләр оттуриға чиққан, бу пәрәзләр хитай вә әйни вақиттики совет иттипақи һөкүмәтлири тәрипидин бекитилгән йәкүн билән тамамән пәрқлиқтур.

Әхмәтҗан қасими, генерал исһақбек муноноф вә башқиларни өз ичигә алған вәкилләр өмикиниң бейҗиңда ечилидиған хитай мәмликәтлик сиясий кеңәшниң йиғиниға қатнишиш сәпиридә совет иттипақи территорийисидә айропилан һадисисигә учрап қаза қилғанлиқи хитай вә совет компартийә һөкүмәтлири бирдәк бекитилгән йәкүн болуп, бу йәкүн 69 йилдин буян давамлишип кәлмәктә. 

Хитай һөкүмити әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң айропилан қазасиниң җәряни, орни вә вәқә йүзбәргән ай күнини ениқ көрсәткән һәм буларни өзлири бекиткән әхмәтҗан қасими, исһақбек муноноф, дәлилқан сугурбайеф, абдукерим аббасоф қатарлиқларниң тәрҗимиһаллири, «үч вилайәт инқилаби тарихи», «шинҗаң тарихи» вә башқа әсәрләргә киргүзгән. Мәсилән, һөкүмәт тәшкиллигән «үч вилайәт инқилаби тарихини йезиш вә тәһрирләш комитети» түзгән «шинҗаң үч вилайәт инқилабиға даир чоң ишлар хатириси» вә «шинҗаң үч вилайәт инқилаби тарихи» намлиқ китабларда әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң 1949-йили, 8-айниң 27-күни совет иттипақиниң иркутски районидики ташқи байқал көли һава бошлуқиға барғанда һаваниң начарлишиши билән айропиланниң таққа соқулуп кетип қазаға учриғанлиқи көрситилгән. 

Сәйпидин әзиз өз әслимиси «өмүр дастани» диму әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң айропилан қазасиниң 1949-йили, 27-авғуст күни йүзбәргәнлики вә уларниң 25-авғуст күни иркутски шәһиригә чүшүп, һава начар болғанлиқи үчүн учалмай икки күн туруп қалғанлиқи, ахири 27-авғуст күни әхмәтҗанниң қаттиқ тәлипи бойичә айропилан учуп, байқал көли әтрапидики яблоновой перевал, йәни алма давини дегән йәрдә таққа соқулуп қаза қилғанлиқини совет тәрәпниң тонуштуруши арқилиқ аңлиғанлиқини язиду. 

Шундақ болушиға қаримай, әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң өлүми һәққидики бу хуласә баянлири кишиләрни һечқачан гуман вә һәр хил пәрәзләрдин хали қилалмиған болуп, әнқәрәдики һаҗитәппә университетиниң оқутқучиси доктор әркин әкрәмниң қаришичә, бундақ болушидики сәвәб, хәлқ азадлиққа тәшна болуп турғанда туюқсиз йүз бәргән бу хил қатнаш һадисисидә өз рәһбәрлириниң өлүп кетишигә ишәнмәйтти, униң үстигә хитай һөкүмити һазирғичә бу айропилан паҗиәсиниң қайил қиларлиқ доклатини елан қилип бақмиди. Әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң айропилан қазасида һаятидин айрилғанлиқиға гуман қозғайдиған йәнә көплигән амиллар кишиләрниң бу сирлиқ өлүмдин гуманлинишиға сәвәб болған.

Уйғурлар арисида уларниң өлүминиң йәнә башқа хил мәлуматлири мәвҗут болуп, 1991-йили совет иттипақи йимирилгәндин кейин алмута, ташкәнт вә бишкәк шәһәрлиридә яшайдиған 1944-1949-йиллиридики миллий инқилабниң бир қисим иштиракчилиридин һашир ваһиди, асим бақи қатарлиқлар 1942-1949-йиллири арисида совет иттипақи дөләт бихәтәрлик саһәсиниң ғулҗа шәһиридики мәхпий хадимлиқ вәзиписини атқурған дохтур һакимҗаппар яруллабекофниң паш қилишлири арқилиқ әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң алмутадики сөһбәттә совет тәрәпниң шәртлиригә көнмәй, уйғурларниң азадлиқ тәлипидә чиң турғанлиқи үчүн москваға елип берилип, түрмидә өлтүрүлгәнликини оттуриға қоюшти. Нәтиҗидә, әхмәтҗан қасими қатарлиқлар айропилан қазасиға учриғанму? яки башқа шәкилдә өлтүрүлгәнму? айропилан қазаси болди дегәндиму бу қаза раст болғанму яки кәлтүрүп чиқирилғанму? дегәндәк соалларға мунасивәтлик һәр хил пәрәзләр көпәйди. 

Русийә мәтбуатлиридиму мәзкур тема җанланған болуп, йеқинқи 4-5 йил ичидә мәзкур айропилан һадисиси һәққидә көплигән мақалиләр елан қилинди. Бир қисим русийә апторлири издиниш арқилиқ, әхмәтҗан қасими олтурған айропилан қазасиниң хитайлар дегәндәк иркуткис әмәс, бәлки байқал көлигә йеқин бурятийә җумһурийити тәвәсидә йүзбәргәнликини оттуриға қоюшти.

Алди билән русийәниң бурят тарихчи-журналисти бато борсойеф 2013-йили, русийәдики «уфа журнили» да «1949-йили, байқалда болған һадисә» дегән мавзуда мақалә елан қилип, шундақ бир айропиланниң 1949-йили, 24-авғуст күни алмутадин учуп красноярский шәһиригә қонуп, әтиси, йәни 25-авғуст күни әтигәндә чита шәһиригә қарап учуп, шу күни бурятийә җумһурийитидики қабан теғида, һазирқи қабанск шәһиридин 31 километир нериға чүшүп кәткәнлики, айропиланда қазаға учриғучилар әхмәтҗан қасими башлиқ шәрқий түркистан җумһурийити рәһбәрлири икәнликини язған. 

Арқидин русийә мәтбуатлирида әхмәтҗан қасими қатарлиқлар олтурди, дәп қаралған айропиланниң «ил-12» типлиқ йеңидин ясалған айропилан икәнлики, буниң 1949-йили, 25-авғуст күни бурятийә җумһурийитидики қабан теғидики хамар-даван дегән йәргә чүшүп кәткәнлики шуниңдәк бу вәқәни көргән кишиләрниң гуваһлиқлириға аит мақалиләр тарқалди. 2013-Йили, мәзкур вәқәни ениқлаш қизғинлиқи қозғалған бир топ бурят яш зиялийлири вә журналистлири мәхсус гуруппа тәшкилләп, вәқә йүзбәргән қабан теғидики хамар-даван дегән нәқ мәйданни тәкшүрүп, бу тәкшүрүш һәққидә «қабан теғиниң сири» дегән мавзуда леонид актиноф, владимир буйихайеф, ботаҗап раднайеф қатарлиқ үч аптор тәрипидин елан қилинди.

Йеқинқи вақитлардин буян русийә мәтбуатлирида йәнә көплигән бу хил тема вә шәрқий түркистан җумһурийитиниң тәқдиригә аит мақалиләр елан қилинған болуп, буларниң ичидә александир михайлофниң «1949-йили, бурятийәдә йүз бәргән ‹хитай' айропилани һадисисиниң мәхпийити», ботаҗап раднайефниң «шәрқий түркистан җумһурийити рәһбәрлириниң бурятийәдики өлүми» мавзулуқ мақалә вә «1949-йили қабанск астида йүзбәргән ил-12 байқал һадисиси» қатарлиқ мақалиләрни мисал қилиш мумкин. 

Бу мақалиләрдә мәзкур айропилан һадисисиниң хитай һөкүмити дегәндәк иркутскийда әмәс, бәлки бурятийәдики қабан теғидики хамар-даванда йүзбәргәнлики, һәмдә вәқәниң хитай һөкүмити дегәндәк 27-авғуст күни әмәс, бәлки 25-авғуст күни йүзбәргәнлики бирдәк көрситилди. 

Русийә апторлириниң материяллириға қариғанда бу вәқә йәнила гуманлиқ һалитидә қалған болуп, пәқәт мәхпий архип һөҗҗәтлирила буниңға һәқиқий җаваб берәләйдикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт