1962-Yil "29-May ghulja paji'esi"ni sowét we xitay kommunistliri keltürüp chiqarghan

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-04-13
Share
Shair-abdughopur-qutluqofyehiya-tayirof-turghan-tokhtemof.jpg (Soldin onggha) sha'ir abdughopur qutluqof ataqliq yazghuchilar yehya tayirof we turghan toxtemof. 1970-Yillar almata.
RFA/Oyghan

Melumki, buningdin 55 yil ilgiri, yeni 1962-yili ghulja shehirining oblastliq partiye komitéti aldigha kélip, sowét ittipaqigha chiqip kétishni telep qilghan Uyghurlar oqqa tutulghan idi. Uyghurlar arisida "1962-Yil 29-may paji'esi" dep nam alghan bu weqening bir qisim tirik shahitliri qazaqistanda yashaydu. Shulardin biri almata wilayitining qapchighay shehiride istiqamet qiliwatqan yehiye tayiroftur.

Igilishimizche, ghulja "May weqesi" qazaqistan Uyghur edebiyatida deslep qétim tonulghan yazghuchi yehiye tayirofning 2011-yili yoruq körgen "Köyüwatqan yol" namliq romanida yorutulghan idi. Mezkur eserde ötken esirning 60-yilliri Uyghur élining ili teweside yashighan shu waqittiki sowét puqraliri, üch wilayet azadliq herikiti qatnashquchiliri hem ularning balilirining béshidin ötküzgen qismetliri, shundaqla 29-mayda kélip chiqqan ghulja weqesi eks étilgen.

Yehya tayirofning éytishiche, 1949-yili Uyghur éli xitay kommunist hakimiyiti teripidin igilinip, köp waqit ötmeyla bu elde "Tetür inqilabchilarni bésiqturush", "Yerlik milletchilikke qarshi turush", "Istil tüzitish", "Chong sekrep ilgirilesh", "Polat tawlash" qatarliq siyasiy heriketler yürgüzülüp, uning aqiwitidin Uyghurlarmu qattiq zerdab chekken idi. Bu dewrde bolupmu xitay chong milletchilirining Uyghur, qazaq oxshash az sanliq milletlerge qaritilghan bésim siyasiti heddi-hésabsiz kücheydi. Y. Tayirof shu waqitlarda ghulja shehiri we ili wilayitining bashqimu sheher-yézilirida köpligen ziyaliylarning, 19-esirning ikkinchi yérimida meydan'gha kelgen ili sultanliqi hökümitide xizmet qilghanlarning ewladlirining, üch wilayet azadliq herikiti qatnashquchiliri hem sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitide yuqiri lawazimlarda ishligen shexsler hem ularning balilirining yashighanliqini, xitay da'irilirining asasiy küchni ene shularni yoqitishqa qaratqanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Ghuljida qandaqtur bir weqe qozghap, buningda özlirining hel bolmighan murat-meqsetlirini hel qilishqa tirishti. Burninggha tuyuqsiz sowét ittipaqining ghuljida turushluq konsulxanisida bir ish sadir boldi. Yeni sowét puqraliri jem'iyitide qandaqtur bir qanunsiz ish bolghan bolsa kérek. 1962-Yili 21-may küni bu jayni péchetlep, nurghun ademni qolgha aldi. Sowétning heriketliri xitayning oyigha toghra kélip qaldi. Yerlik xelqni azdurush üchün xitaylar kochilarda haraqlarni normisiz satti. Xelqqe her türlük erkinliklerni bermekchi boldi".

Y. Tayirof bu chaghda xitay hökümitining sowét puqralirining chiqip kétishige yol bérip, künige bir nechche mashinining qorghasqa qatnap turghanliqini, minglighan kishilerning qoshna qazaqistan'gha chiqip ülgürgenlikini otturigha qoyup, yene mundaq dédi: "Bu nahayiti ammiwi bir tüske kirgen waqitta oblastliq xelq komitéti bashliqi bélet sétilmisun, bügündin tartip toxtitilsun, dep élan qildi. Buninggha xelq heyran qalidu. Gep talashning üstide qatnash idarisining aldigha herbiy rayonning yük bésilghan töt mashinisi toxtidi. Bu mashinining otturisida peqet oq bar. Etrapida xitay chérikliri miltiq tutup turidu".

Y. Tayirofning éytishiche, xelq ichide angliq kishilermu bolup, shulardin biri bu yerge sowétqa chiqip kétish üchünla emes, belki ish, hoquq telep qilip kelgenlikini éytqan. Xelq oblastliq xelq komitétigha kelgende bina üstide pilimot ornitilghanliqini körgen. Y. Tayirof sözini yene mundaq dep dawam qildi: "Xelq oblastliq xelq komitétigha bérip, shu geplerni deymiz dégende oq étildi. Bir momay, andin aldimda ikki-üch bala yiqildi. Tömür réshatkilarni bösüp kirip ketken balilarning héch qaysi saq chiqmidi".

Uning éytishiche, ölgenler we yaridar bolghanlar intayin köp bolghan. Kechqurun mezgilidin burun chiraghlar öchkende xitay eskerliri mashinilar bilen kélip, öymu-öy tintish ishlirini yürgüzgen hem gumanlan'ghan kishilerning barliqi élip kétilgen. Xitay da'iriliri herbiy halet élan qilip, kech sa'et beshtin kéyin kochigha chiqmasliq, ghuljigha adem kirgüzmeslik we uningdin chiqarmasliq oxshash her xil buyruqlarni chüshürgen idi.

Igilishimizche, 1962-yil "29-May paji'esi" yéterlik derijide tetqiq qilinmighan mesililerning biri bolup, bu weqede ölgenlerning sani mushu kün'giche éniqlanmighan. Siyasetshunas qehriman ghojamberdi özining 2009-yili neshr qilin'ghan "Uyghurlar" namliq kitabida bu weqening tepsilatini bergen. Uning melumatigha qarighanda, qurban bolghanlarning sani texminen 200 ademni teshkil qilidu.

Qehriman ghojamberdining éytishiche, sowét ittipaqi we xitay otturisidiki munasiwetler 1956-yili 6-ayda nikita xrushyéf bashchiliqidiki sowét ittipaqi kommunistik partiyisining merkiziy komitéti mexpiy toxtam qobul qilidu. Uningda sowétning ilgiriki rehbiri stalinning "Shexske séghinishi" we uning aqiwetliri tenqid qilinidu. Bu öz nöwitide sowét-xitay munasiwetlirining buzulushigha élip kélidu. Ikki memliket otturisidiki idiyiwi toqunush ikkinchi qétim yüz bergende bu qarimu-qarshiliqlar düshmenlikke aylinidu. Bu heqte qehriman ghojamberdi mundaq dédi: "1958-Yili öz ara munasiwetlerni yaxshilash üchün xrushyéf béyjinggha baridu. Amma bu yerde qarimu-qarshiliq yüz béridu.

Uning aldida sowét ittipaqi xitaygha atom bombisining téxnologiyesini bermekchi bolghan idi. Amma mushu söhbettin kéyin u maw zédonggha atom bombisini bérishni xalimaydu. Bu ikki shexs arisidiki qarimu-qarshiliq döletler ara qarimu-qarshiliqqa aylinidu. Shu yilliri maw zédong pütkül dölette, shu jümlidin Uyghuristanda her qandaq bir siyasiy heriketlerni uyushturghan. Shundaq qilip 60-yilliri pütkül elde acharchiliq yüz béridu".

Qehriman ghojamberdining tekitlishiche acharchiliqtin pütkül memlikette milyonlighan kishi wapat bolidu. Uyghur élining peqet bay nahiyesidila köp sanda adem qirilghan. Mushundaq bir peytte sowét ittipaqi xitaygha iqtisadiy yardemni toxtatsa, xitay minglighan sowét mutexessislirini memlikettin qoghlap chiqiridu. Shuning bilen ikki otturisidiki ziddiyet barghanséri küchiyidu.

U mundaq dédi: "Sowét ittipaqi yangliwashtin Uyghurlarni ishlitishke heriket qilidu. Atalmish sowét puqraliri jem'iyiti Uyghurlargha ammiwi pasport tarqitishni ilgiri süridu. Xitay terep bolsa, shu waqitlarda sowét ittipaqigha chiqidighan kishilerge bélet sétish, aptomobil bilen teminlesh ishlirini qilip bergen. Lékin 1962-yili ikkinchi ayning otturiliridin bashlap bu mesile peydin-pey toxtitilishqa bashlaydu. Shu waqitta sowét ittipaqi chégra ochuq dégen geplerni tarqitidu. Xitaymu köchüp chiqidighanlargha tosalghuluq qilmaydu".

Uning éytishiche, hem xitay, hem sowét ittipaqi özlirining siyasitini emelge ashurushta Uyghurlarni paydilan'ghan. Sowét ittipaqida ting yerlerni özleshtürüsh we bashqimu ishlarda Uyghurlarni paydilinishni közligen. Xitay bolsa, Uyghurlar we bashqilar tashlap ketken yer-mülükke ige bolush, ularning ornigha ichkiridin xitaylarni élip kélish oxshash meqsetlirini emelge ashurghan idi.

Qehriman ghojamberdining mezkur kitabidiki melumatlargha qarighanda, qanliq weqedin kéyinla ghuljida omumyüzlük qolgha élish heriketliri ewj élip, on minglighan kishi xitay-sowét chégrasigha qarap qéchishqa bashlighan.
Shu kündin bashlap taki iyul éyining axirighiche resmiy melumatlar boyiche qazaqistan'gha 67 ming etrapida adem köchüp chiqip, ularning 70 pirsenttin oshuqini Uyghurlar teshkil qilghan.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet