"Üch wilayet inqilabimu?" "Sherqiy türkistan azadliq inqilabimu"?

Muxbirimiz ümidwar
2019-01-17
Élxet
Pikir
Share
Print
N jumhuriyitining milliy armiye ofitsérliridin biri, alim we yazghuchi batur ershidinof.
N jumhuriyitining milliy armiye ofitsérliridin biri, alim we yazghuchi batur ershidinof.
RFA/Oyghan

Uyghur diyarining 20-esir tarixida, ikki qétim musteqil döletchilik tüzümi élan qilghan 1931-1934-yilliri we 1944-1949-yilliri keng kölemlik milliy azadliq herikiti élip bérildi. Xelq'aradiki Uyghur diyari we Uyghurlar tarixi bilen shughullan'ghuchilar arisida asasen dégüdek bu ikki qétimliq inqilabqa oxshashla milliy musteqilliq we azadliqni meqset qilghan qoralliq qozghilang, milliy azadliq we yaki milliy musteqilliq inqilabi dep baha bérilip kélinmekte. Elwette, xitayda shuningdek sabiq sowét ittipaqida bolsa bu ikki qétimliq inqilabning mahiyitige bérilgen baha we inqilabning nami mesiliside asasen birdeklik saqlan'ghan.

Sabiq sowét ittipaqi, hazirqi rusiye we ottura asiya memliketliridiki tarixchilar arisida 1944-1949-yilliridiki inqilab bashtin axiri "Milliy azadliq herikiti" dep atilip kélinse, gherb elliridiki tarixchilar arisida köpinche "Ili inqilabi", "Ili qozghilingi" dégendek namlar bilen ataldi.

Xitayda bolsa 1944-1949-yilliri ili, tarbaghatay we altay wilayetlirini asas qilip, bashqa wilayetlerdimu élip bérilghan inqilab 1950-yillarda shuningdek 1980-yillardin kéyin "Üch wilayet inqilabi" nami astida köprek tekitlinish bilen bu: "Gomindang eksiyetchilirige qarshi démokratik hoquqni qolgha keltürüshni meqset qilghan inqilabiy heriket" dep izahlandi. Yeni, maw zédongning "Junggo démokratik inqilabining bir qismi" dégen bahasi asas qilindi.

Hetta ashu inqilabqa qatnashqan we eyni waqitta rehbiri xizmetlerni atqurghan erbablarmu özlirining 1980-1900-yilliri élan qilghan eslimiliride we xitay aptorliri öz tarixi eserliride 1944-yili, 12-noyabir küni musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti qurghan mezkur keng kölemlik inqilabni "Üch wilayet inqilabi" dep atidi. Xitay tarixchiliri mezkur "Üch wilayet inqilabi" ning musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti qurup, Uyghur, qazaq qatarliq milletler özlirini özliri musteqil bashqurush tüzümi berpa qilghan azadliq inqilabi ikenlikini tilgha almaydu we sherqiy türkistan jumhuriyitini "Elixan törige oxshash pan türkist we pan'islamist, fé'odal küchlerning "Junggoni parchilash herikiti" dep bahalaydu.

Undaqta 1944-1949-yilliri partlighan bu inqilab eyni waqitta qandaq nam bilen ataldi? bu inqilabning nami "Üch wilayet inqilabimiti?"

Esli neq tarixiy matériyallar boyiche bu inqilabning nami "Üch wilayet inqilabi" emes, belki "Sherqiy türkistan inqilabi" yaki "Sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabi" idi. 1946-1949-Yilliri milliy armiye sépide xizmet qilghan, milliy armiye herbiy mektipide oqutquchi bolghan merhum batur ershidinof hayat waqtida mezkur inqilabning tüp meqsiti we inqilabning nami heqqide toxtilip, eyni waqitta héchqandaq yerde bu inqilabni héchkimning "Üch wilayet inqilabi" dep atimighanliqi, buning peqet xitay kommunist hökümitining kéyin qoyghan nami ikenlikini tekitlidi. Uning qarishiche, bu 1950-yilidin kéyin peyda bolghan namdur.

Batur ershidinofning éytishiche, mezkur inqilab eyni waqitta xelq ichide "Milliy inqilab", "Milliy azadliq inqilabi", "Sherqiy türkistan inqilabi" dégendek namlar bilen atalghan. Metbu'atlardimu shu nam keng qollinilghan.

1944-Yili, 9-aydin nilqa taghliridin bashlan'ghan qoralliq küresh bilen birge 1944-yili, 7-noyabir küni partlighan ghulja qozghilingining deslepki ghelibisi netijiside shu yili 12-noyabir küni musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti quruldi. Batur ershidinofning éytishiche, mezkur jumhuriyet özining ay yultuzluq yéshil dölet bayriqi we ay yultuz bilen qur'an ayiti yézilghan aq renglik dini bayriqini qobul qildi. 17-Noyabirdin bashlap "Azad sherqiy türkistan" gézitini chiqirishqa bashlidi. 1945-Yili, 8-aprél küni bolsa "Sherqiy türkistanning musteqilliqi üchün algha" dégen xetler yézilghan ay yultuzluq armiye bayriqini qoshunlargha teqdim qildi. Uzun ötmey 1945-yili, 9-ayda pütün ili, tarbaghatay we altay wilayetliri toluq azad bolush bilen pütün ölkini, yeni sherqiy türkistanni azad qilish sho'ari téximu küchlük towlandi.

Inqilabning nami "Azad sherqiy türkistan" géziti, "Küresh" we bashqa zhurnallar hem gézitlerde izchil halda "Sherqiy türkistan azadliq inqilabi", "Sherqiy türkistan inqilabi" dep atalghan bolup, bu emeliyette eyni waqitta bu inqilabqa bérilghan resmiy nam idi. Hetta bu nam sherqiy türkistan hökümet hey'itining qararlirida, xizmet körsetkenlerge bérilgen ordén shahadetnamiliridimu shundaq eks etken idi. Mesilen bir misal shuki, hökümetning 1945-yili, 12-ayning 8-künidiki hökümet qararining 161-maddisi boyiche tursun babayéf isimlik jengchige "Baturluq" médali bérilgenlik guwahnamiside "Sizning sherqiy türkistan xelqining azadliq inqilabida aldinqi urush sepliride körsetken qehrimanliqingizni teqdirlep 522-nomurluq 'bahadirliq" médali bilen teqdirleydu. Sherqiy türkistan inqilabi hökümiti" déyilip buninggha re'is elixan töre, mu'awini hakimbeg ghoja, mes'ul katip, abdure'up mexsumning imzasi qoyulghan.

Buningdin bashqa yene: sherqiy türkistan jumhuriyiti merkizi hökümiti 1945-yili, 3-féwral küni sowét ittipaqliq meslihetchi éli ependini bir dane mawzur we kümüsh pul bilen teqdirlep pexriy teqdirname bergen bolup, uningda éli ependining "Sherqiy türkistan xelqining öz azadliqini qolgha keltürüsh üchün qozghalghan kürishining aldinqi sepliride" xizmet körsetkenliki tilgha élin'ghan.

Mezkur resmiy höjjetlerdin bashqa yene "Pütün sherqiy türkistan inqilapchil yashlar teshkilati" ning organ zhurnili "Küresh" ning her sanida bésilghan siyasiy maqalilerdimu: sherqiy türkistan xelqining azadliq inqilabi, milliy azadliq inqilabi dégen atalghular qollinilghan. Elwette, bu xil atash elixan töre, exmetjan qasimi, abdukérim abbasof we bashqa onlighan siyasiy erbablarning nutuqliri we maqaliliridimu köp uchraydu.

Qazaqistanda yashawatqan Uyghurshunas, 1947-1949-yilliri "Inqilabi sherqiy türkistan géziti" de xizmet qilghan 91 yashliq munir yérzin ependining qarishiche, hetta 1946-yili bitim imzalan'ghandin kéyin gézit "Inqilabi sherqiy türkistan" gha özgertilgen bolup, u özi ishligen 1947-1949-yilliri mezkur gézit sehipiliride milliy azadliq inqilabi atalghusi we milliy azadliq sho'ari shuningdek bitimni ijra qilish mesililiri asasiy téma bolghan. Héchkim özlirining élip bériwatqan bu inqilabi herikitini "Üch wilayet inqilabi" démey, peqet milliy azadliq inqilabi dégen. Gézitning "Inqilabi sherqiy türkistan" déyilishining özi bu inqilabning sherqiy türkistan inqilabi ikenlikini körsitetti.

Milliy azadliq inqilab rehbiri exmetjan qasimi özining 1947-1949-yilliridiki söz-nutuqlirida bashqa jaylardiki xelqlerning heriketlirini öz ichige alghan üch wilayettiki xelqlerning inqilabi herikitini "Bizning milliy azadliq inqilabimiz", "Milliy azadliq herikitimiz" dégen sözler bilen köprek atighan, emma u ""Üch wilayet inqilabi" démigen idi.

2018-Yili wapat bolghan batur ershidinofning éytishiche, 1950-yilidin kéyin xitay hökümitining Uyghur qatarliq xelqlerning bashqa milletler bilen birlikte élip barghan mezkur sherqiy türkistan milliy inqilabini "Üch wilayet inqilabi" dep atishi, bu inqilabiy heriket we hakimiyetning ili, tarbaghatay we altaydin ibaret üch wilayetni baza qilghanliqini körsitish bilen bu inqilabning pütün sherqiy türkistan, yeni ölke miqyasidiki omumyüzlük inqilab ikenlikini kichiklitip kötsitishtin ibarettur. Uning éytishiche, bu üch wilayettikila inqilab emes idi, emeliyette sherqiy türkistan inqilabi 1945-yili, 7-8-aydin bashlap, taki 1946-yili, 6-ayghiche jenubta aqsu, qeshqer, yeken wilayetliri da'irisige kéngiyip, qozghilangchilar bir qisim nahiye we köpligen yéza-qishlaqlarni azad qilip, sherqiy türkistan bayriqini chiqarghan, milliy qoshunlar hetta qarasheher etrapi, ürümchi etrapi, turpan-toqsun etrapi, sherqte bolsa qumul taghlirighiche bolghan rayonlardimu heriket qilghan, qisqisi bu inqilab eyni waqittiki 10 wilayetning xotendin bashqa 9 wilayiti da'irisige tutashqan keng kölemlik azadliq herikitige aylan'ghan idi. 1947-Yili bolsa turpan, toqsun, pichan qozghilingi partlighan, démek shunga uni "Üch wilayet inqilabi" déyish tarixiy ré'alliqqa uyghun emes.

Toluq bet