Тарихи шаһит: хәлқимиз бәш йил хушал-хурам өз байримини өткүзгән иди

Мухбиримиз үмидвар
2017-11-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийәсиниң чоң офитсирлири, ғулҗа, вақти ениқ әмәс
Шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийәсиниң чоң офитсирлири, ғулҗа, вақти ениқ әмәс
RFA/Oyghan

Бу йил, 12-ноябир күни, 1933-йили, 12-ноябир қәшқәрдә қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийитигә 84 йил, 1944-йили, 12-ноябир ғулҗида қурулған шәрқий түркистан җумһурийитигә 73 йил тошқан хатирә күнидур. Биринчи, җумһурийәтни қурушқа қатнашқан тарихи шаһитлар һазир йоқ болсиму, әмма 1944-йилидики шәрқий түркистан җумһурийитиниң қурулушини көргән вә уни қуруш һәм мустәһкәмләш күрәшлиригә қатнашқан тарихи шаһитларниң аз сандики бир қисми һазирму һаят. Әнә шуларниң бир қисми қазақистан, қирғизистан, өзбекистан қатарлиқ оттура асия җумһурийәтлиридиму яшимақта. Әнә шуларниң бири һазир қазақистанниң алмута шәһири йенидики түргән йезисида яшаватқан йеши 90 ға йеқинлашқан нурмуһәммәт садиқофтур. 12 Ноябир җумһурийәт хатирә күни мунасивити билән нурмуһәммәт садиқоф әпәнди зияритимизни қобул қилип, өзиниң 1944-йили, 12-ноябир күни ғулҗа шәһиридә әлихан төрә қатарлиқ «азадлиқ тәшкилати» рәһбәрлириниң чоң йиғин чақирип, шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити қурулғанлиқини елан қилған әһвалларни әслиди.

Тарихи материялларға қариғанда, 1944-йили, 7-ноябир күни азадлиқ тәшкилати ғулҗа шәһиридә нилқа партизанлири билән бирлишип қозғилаң көтүргәндин кейин, қозғилаңчилар бәш күнлүк җәңләрдин кейин, ғулҗа шәһиридики валий мәһкимиси, йәни қоманданлиқ штаб, сақчи идариси вә башқа асасий орунларни ишғал қилип, ғулҗа шәһириниң мутләқ көп қисмини азад қилған. Ғулҗадики гоминдаң қошуни вә барлиқ идарә-җәмийәтләрдә ишләйдиған хитай хизмәтчиләр һәм уларниң аилә-тавабиатлири ғулҗа шәһиридики һәрәмбағ, лаңшаң, айродром қатарлиқ үч нуқтиға киривелип, мудапиәләнгән. Мана шундақ вақитта азадлиқ тәшкилатиниң әзалири вә қозғилаң рәһбәрлири ғулҗа шәһиридики уйғур, қазақ, қирғиз кулубида йиғин чақирип, шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити қурулғанлиқини елан қилиду һәмдә әлихан төрә рәис, һакимбәг хоҗа муавин рәис, абдурәвуп мәхсум һөкүмәт баш катипи болуп сайлиниду шуниңдәк һөкүмәт һәйити қурулуп, һөкүмәт әзалириниң исимлири елан қилиниду. Ай юлтузлуқ йешил байрақ дөләт байриқи сүпитидә тунҗи қетим чиқирилиду.

Бу вәқәләрни өз көзи билән көргән һәмдә әйни вақитта ғулҗа шәһирини азад қилиш җәңлиригә пидаий сүпитидә қатнашқан нурмуһәммәт садиқофниң әслишичә, бу залға көп адәм патмиғанлиқи үчүн туғ мәйдани дәп аталған чоң мәйдандиму җумһурийәт паалийити өткүзүлгән һәм у өзи буниңға қатнашқан.

Нурмуһәммәт садиқофниң әслишичә, җумһурийәт қурулғанлиқи елан қилинғанда ғулҗа хәлқи қайнам ташқин вә шатлиққа чөмгән шуниңдәк пүтүн хәлқ қоралсиз болсиму қозғилип, өзлүкидин һәрәмбағ, айродром қатарлиқ җайларни азад қилиш җәңлиригә қатнашқан, униң ейтишичә, һәр 10 нәччә адәмдә бирәр данә милтиқ бар болуп, қоллирида нәйзә, калтәк көтүргән кишиләр уларниң арқисидин һуҗумға өткән.

Әнә шу күнидин етибарән ғулҗа шәһиридики вә башқа азад болған җайларда шәрқий түркистан җумһурийитиниң байриқи есилған болуп, бу байрақ ғулҗа шәһиридики асаслиқ кочиларға, идарә-җәмийәтләргә вә мәктәпләргә есилатти.

Америкидики уйғур тарихшунас доктор қаһар барат әпәнди шәрқий түркистан җумһурийитиниң дөләт аппаратлири, қанун-түзүмлири, байриқи вә башқа дөләтчилик системилириға игә һакимийәт икәнлики, һөкүмәтниң мәхсус қарар чиқирип 12-ноябир күнини байрам күни қилип бекиткәнликини, бәш йил җәрянида хәлқниң әркин вә һәр милләтниң һоқуқта баравәр яшиғанлиқи, мәдәнийәт-сәнәтниң тәрәққий қилғанлиқини билдүрди.

1945-Йили, 2-айда пүтүн или вилайити азад қилинғандин кейин, 8-апрел күни миллий армийә қурулуп, үч фронт бойичә җәң қилип, шу йили 10-айғичә болған арилиқта или, тарбағай вә алтай вилайәтлири толуқ азад қилинған һәм инқилаб қәшқәр, ақсу вилайәтлириғичә йейилған. Бу вақитта шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити 12-ноябир күнини дөләт дәриҗилик байрам күни қилип бекиткән болуп, һәр йили 12-ноябир күни пүтүн или, тарбағатай вә алтай вилайәтлири тәвәсидә уда бәш йил байрам сүпитидә өткүзүлгән. Нурмуһәммәт садиқоф шу вақиттики бәш йиллиқ юқири кәйпиятта болидиған байрам мәнзирисини, йәни хәлқниң байрам күнидә пүтмәс-түгимәс хушаллиққа чөмидиғанлиқи, һәммила йәрдә нағра -сунайлар челинип той мурасими кәби түс алидиғанлиқи, чоң йиғилишлар өткүзүлидиғанлиқи вә башқиларни әслиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт