Tarixi shahit: xelqimiz besh yil xushal-xuram öz bayrimini ötküzgen idi

Muxbirimiz ümidwar
2017-11-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyesining chong ofitsirliri, ghulja, waqti éniq emes
Sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyesining chong ofitsirliri, ghulja, waqti éniq emes
RFA/Oyghan

Bu yil, 12-noyabir küni, 1933-yili, 12-noyabir qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitige 84 yil, 1944-yili, 12-noyabir ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitige 73 yil toshqan xatire künidur. Birinchi, jumhuriyetni qurushqa qatnashqan tarixi shahitlar hazir yoq bolsimu, emma 1944-yilidiki sherqiy türkistan jumhuriyitining qurulushini körgen we uni qurush hem mustehkemlesh küreshlirige qatnashqan tarixi shahitlarning az sandiki bir qismi hazirmu hayat. Ene shularning bir qismi qazaqistan, qirghizistan, özbékistan qatarliq ottura asiya jumhuriyetliridimu yashimaqta. Ene shularning biri hazir qazaqistanning almuta shehiri yénidiki türgen yézisida yashawatqan yéshi 90 gha yéqinlashqan nurmuhemmet sadiqoftur. 12 Noyabir jumhuriyet xatire küni munasiwiti bilen nurmuhemmet sadiqof ependi ziyaritimizni qobul qilip, özining 1944-yili, 12-noyabir küni ghulja shehiride elixan töre qatarliq "Azadliq teshkilati" rehberlirining chong yighin chaqirip, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti qurulghanliqini élan qilghan ehwallarni eslidi.

Tarixi matériyallargha qarighanda, 1944-yili, 7-noyabir küni azadliq teshkilati ghulja shehiride nilqa partizanliri bilen birliship qozghilang kötürgendin kéyin, qozghilangchilar besh künlük jenglerdin kéyin, ghulja shehiridiki waliy mehkimisi, yeni qomandanliq shtab, saqchi idarisi we bashqa asasiy orunlarni ishghal qilip, ghulja shehirining mutleq köp qismini azad qilghan. Ghuljadiki gomindang qoshuni we barliq idare-jemiyetlerde ishleydighan xitay xizmetchiler hem ularning a'ile-tawabi'atliri ghulja shehiridiki herembagh, langshang, ayrodrom qatarliq üch nuqtigha kiriwélip, mudapi'elen'gen. Mana shundaq waqitta azadliq teshkilatining ezaliri we qozghilang rehberliri ghulja shehiridiki Uyghur, qazaq, qirghiz kulubida yighin chaqirip, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti qurulghanliqini élan qilidu hemde elixan töre re'is, hakimbeg xoja mu'awin re'is, abdurewup mexsum hökümet bash katipi bolup saylinidu shuningdek hökümet hey'iti qurulup, hökümet ezalirining isimliri élan qilinidu. Ay yultuzluq yéshil bayraq dölet bayriqi süpitide tunji qétim chiqirilidu.

Bu weqelerni öz közi bilen körgen hemde eyni waqitta ghulja shehirini azad qilish jenglirige pida'iy süpitide qatnashqan nurmuhemmet sadiqofning eslishiche, bu zalgha köp adem patmighanliqi üchün tugh meydani dep atalghan chong meydandimu jumhuriyet pa'aliyiti ötküzülgen hem u özi buninggha qatnashqan.

Nurmuhemmet sadiqofning eslishiche, jumhuriyet qurulghanliqi élan qilin'ghanda ghulja xelqi qaynam tashqin we shatliqqa chömgen shuningdek pütün xelq qoralsiz bolsimu qozghilip, özlükidin herembagh, ayrodrom qatarliq jaylarni azad qilish jenglirige qatnashqan, uning éytishiche, her 10 nechche ademde birer dane miltiq bar bolup, qollirida neyze, kaltek kötürgen kishiler ularning arqisidin hujumgha ötken.

Ene shu künidin étibaren ghulja shehiridiki we bashqa azad bolghan jaylarda sherqiy türkistan jumhuriyitining bayriqi ésilghan bolup, bu bayraq ghulja shehiridiki asasliq kochilargha, idare-jemiyetlerge we mekteplerge ésilatti.

Amérikidiki Uyghur tarixshunas doktor qahar barat ependi sherqiy türkistan jumhuriyitining dölet apparatliri, qanun-tüzümliri, bayriqi we bashqa döletchilik sistémilirigha ige hakimiyet ikenliki, hökümetning mexsus qarar chiqirip 12-noyabir künini bayram küni qilip békitkenlikini, besh yil jeryanida xelqning erkin we her milletning hoquqta barawer yashighanliqi, medeniyet-sen'etning tereqqiy qilghanliqini bildürdi.

1945-Yili, 2-ayda pütün ili wilayiti azad qilin'ghandin kéyin, 8-aprél küni milliy armiye qurulup, üch front boyiche jeng qilip, shu yili 10-ayghiche bolghan ariliqta ili, tarbaghay we altay wilayetliri toluq azad qilin'ghan hem inqilab qeshqer, aqsu wilayetlirighiche yéyilghan. Bu waqitta sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti 12-noyabir künini dölet derijilik bayram küni qilip békitken bolup, her yili 12-noyabir küni pütün ili, tarbaghatay we altay wilayetliri teweside uda besh yil bayram süpitide ötküzülgen. Nurmuhemmet sadiqof shu waqittiki besh yilliq yuqiri keypiyatta bolidighan bayram menzirisini, yeni xelqning bayram künide pütmes-tügimes xushalliqqa chömidighanliqi, hemmila yerde naghra -sunaylar chélinip toy murasimi kebi tüs alidighanliqi, chong yighilishlar ötküzülidighanliqi we bashqilarni eslidi.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet