Tarixiy shahit mes'ud exmetofning nilqa qozghilangchiliri heqqide eslimiliridin (1)

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-12-21
Share
Tarixiy-shahit-mesut-exmetof.jpg Almuta wilayiti Uyghur nahiyesining merkizi chonja yézisida istiqamet qiliwatqan tarixiy shahit mes'ud exmetof ependi. 2017-Yili 19-dékabir.
RFA/Oyghan

Melumki, 1944-yili Uyghur élining ili, altay we tarbaghatay wilayetliride bashlan'ghan milliy-azadliq heriket netijiside sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghan idi.

Mezkur azadliq herikitining ewj élishida bolupmu nilqa qozghilingi muhim rol oynidi. 1943-Yilning küz aylirida nilqining gherbiy shimaligha jaylashqan ulastay dégen yerde teshkillen'gen qozghilangchi etretler gomindang eskerlirige qarshi heriket qilishqa bashlighan idi. Qozghilangchilar sépi bara-bara köpiyip, netijide ular yaxshi qorallan'ghan düshmen qoshunlirigha qarshi shiddetlik jenglerni élip bardi. Mezkur etretler xelq teripidin "Partizanlar" dep ataldi. Ene shu ulastayda heriket qilghan partizanlar bilen bille yürüp, köpligen weqelerning shahiti bolghanlarning beziliri hazirmu hayat. Shularning biri hazir almuta wilayiti Uyghur nahiyesining merkizi chonja yézisida istiqamet qiliwatqan mes'ud exmetoftur.

M. Exmetof 1926-yili hazirqi Uyghur nahiyesining kichik aqsu yézisida dunyagha kelgen. 30-Yilliri uning ata-anisi sowét hakimiyiti teripidin bay- kulaklargha qarshi yürgüzülgen basturush siyasiti aqiwitide Uyghur élige köchüp kétishke mejbur bolghan. Biz ene shu chonja yézisida yashawatqan m. Exmetofni ziyaret qilghinimizda u shu chaghda körgen éghirchiliqlarni hékaye qildi.

Tarixiy matériyallargha qarighanda, ulastaydiki qozghilangchilarning birinchi etritini Uyghur perzenti ghéni batur, ikkinchisini tatar xelqining wekili patix muslimof, üchinchi etretni qazaq xelqining perzenti ekber bashqurghan idi. Köpligen milletler wekilliridin terkib tapqan bu partizan qoshunliri kéyinrek ghéni baturning rehberlikide 1944-yilning noyabir éyining béshida ghuljida kötürülgen ammiwi qoralliq qozghilanggha kélip qoshulghan hem urush meydanida hel qilghuchi küchke aylan'ghan. M. Exmetof qozghilangchilar ichide bolupmu qazaq baturlirining köp bolghanliqini alahide tekitlidi.

M. Exmetofning éytishiche, qozghilangchilar a'ililirini özliri bilen bille élip yürgen. U dadisi exmet ibrahimof bilen bolup, köpligen weqelerning shahiti bolghanliqini bildürdi. M. Exmetof isyanchilarni yoqitishqa kelgen gomindang eskerlirining köp waqit ötmeyla qozghilangchilar teripidin tarmar qilin'ghanliqini hem bu jeryanda köp miqdarda qoral-yaraq we oq-dora olja alghanliqini otturigha qoydi.

Tarixchi qehriman ghojamberdining 2009-yili neshr qilin'ghan "Uyghurlar" namliq kitabida éytilishiche, nilqa nahiyesining ahalisi shu waqitlarda 50 mingdin oshuq bolup, ularning arisida Uyghurlardin tashqiri qazaqlar, özbékler, tatarlar we ruslar bolghan. Xitaylar bolsa asasen emeldarlardin, saqchilardin, herbiylerdin we ularning a'ililiridin terkib tapqan idi. 1944-Yili, qozghilangchilar nilqa nahiyesining köpligen yézilirini düshmendin tazilap, 7-öktebirde nilqini ishghal qilghan.

Almuta shehiride istiqamet qiliwatqan nilqa qozghilingining yene bir shahiti turdi nurjanning éytishiche, qozghilangning partlishigha bolupmu shéng shiseyning heddidin ashqan rehimsiz siyasiti seweb bolghan. U xelqning qoligha qoral élip, öz hoquqlirini depsende qiliwatqan basqunchilargha qarshi adaletlik urushqa kötürülgenlikini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.