«Тарих вә бүгүн» (23 - декабир)

Иссақбек мунуноф һәққидики учурлар йәнила мәхпийәтликтин қалдурулмиди. Нөвәттә, қирғизистанда 1944 - 1949 - йиллиридики шәрқий түркистан җумһурийитиниң һәрбий рәһбири, миллий армийә баш қомандани иссақбек мунунофни хатириләш вә униң һәққидә издинишләр йеңи бир пәллигә чиқмақта.
Мухбиримиз үмидвар
2012-12-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Шәрқи түркистан атлиқ қисимлиридин бир көрүнүш.
Шәрқи түркистан атлиқ қисимлиридин бир көрүнүш.
RFA



Қирғизистан һөкүмити иссақбек мунуноф туғулғанлиқиниң 110 йиллиқини дөләт дәриҗилик хатирилигәндин ташқири 14 - декабир күни қирғизистан дөләт музейида мәхсус иссақбек мунунофқа беғишланған хатириләш вә муһакимә йиғини өткүзүлгән иди.

Қирғизстанниң « қабар» агентлиқиниң йезишичә, мәзкур мурасимда иссақбек мунунофниң һаят паалийәтлири, униң шәрқий түркистан җумһурийитиниң һәрбий ишлирида көрсәткән хизмәтлири әсләп өтүлди.

Йиғинда миллий армийә офтсерлири вә шаһидлар сөз қилип, өзлириниң иссақбек мунуноф вә миллий армийә һәққидики әслимилирини оттуриға қойди. Қирғизистан пәнләр академийисиниң хадими, тарихчи җумадил байдилдайеф өз доклатида иссақбек мунунофни сталин түзүминиң қурбани дәп атап, униңға аит тарихий һөҗҗәтләрни тепип чиқиш зөрүрлүкини тәкитлигән иди.

У, «совет иттипақиниң н к в д вә к г б архиплирида униңға аит һөҗҗәтләр сақланмақта. Биз хитайға генерал һәққидики материялларни игиләш һәққидә тәләп сундуқ, бирақ хитай бу һәқтә һечқандақ мәлумат йоқлиқини билдүрди, бәлки болсиму бәрмәс иди» дегән.

Хәвәрдә ейтилишичә, мәзкур қирғиз тарихчиси «һазир бизниң дөләт бихәтәрликимизниң архиплирида генерал монуйеф һәққидә әсли һөҗҗәтләр бар болуп, булар техи мәхпийәтликтин қалдурулмиди» дәп тәкитләш арқилиқ қирғизистан һөкүмитиниң һазирғичә иссақбек мунунофқа аит материялларни йәнила мәхпий тутиватқанлиқини әскәртти.

Қирғизистан һөкүмити иссақбек мунунофни қирғиз хәлқи ичидин чиққан тунҗи генерал дәп етирап қилған һәм униң үчүн ош шәһиридә чоң һәйкәл орнатқан. Нөвәттә, қирғизистанда қирғизистан вә қирғизларниң тунҗи генерали дәп етирап қилинған иссақбек мунунофқа берилгән һәрбий унванниң 1944 - йили 12 - ноябирда қурулған шәрқий түркистан җумһурийити тәрипидин берилгәнлики, иссақбек мунунофни етирап қилғанда тарихтики шәрқий түркистан җумһурийитиниму охшаш етирап қилиш мәсилиси туғулған. Шуниң билән бир вақитта йәнә иссақбек мунунофниң сталин вә мавзедуңниң һәмкарлиқи нәтиҗисиниң қурбани болғанлиқини рәсмийләштүрүш керәкму яки хитай вә совет иттипақи ейтқандәк айропилан һадисисиға ишиниш керәкму дегәндәк мәсилиләр муназирә қозғиған. Қирғизистан тәрәп иссақбек мунунофниң уйғур елидики улуғчатта әмәс, бәлки қирғизистан тәвәсидики ош вилайити территорийисидә туғулғанлиқини муқимлаштурған.

Иссақбек мунунофқа әлихан төрә рәһбәрликидики шәрқий түркистан җумһурийити 1945 - йили, генерал майорлуқ унвани бәргән һәмдә миллий армийиниң муавин баш қоманданлиқиға тәйинлигән. Бу чағдики баш қомандани иван паленоф иди. 1946 - Йили, җумһурийәт һөкүмити униңға рәсмий генерал лейтинантлиқ унвани бәргән һәмдә миллий армийә баш қоманданлиқиға тәйинлигән.

Иссақбек мунуноф миллий армийиниң муавин қомандани сүпитидә һәрәмбағ, җиң вә башқа урушларға қоманданлиқ қилған иди. Шуниңдәк у йәнә ташқорғанғиму әвәтилип, бир мәзгил җәнубтики қораллиқ һәрикәтләргә қоманданлиқ қилған.

Иссабек муноноф 1902 - йили туғулған, униң яш вақитлири улуғчат , ош вә башқа совет шәһәрлиридә өткән. У, 1934 - йили советләрниң «төтинчиләр» намлиқ қирғиз полкини башқурған һәмдә 1937 - йили, шең шисәй армийисиниң полк командири болуп, қозғилаңчилар билән қәшқәр қатарлиқ җайларда уруш қилған, кейн у үрүмчи вә ғулҗида ишлигән, 1943 - йили, совет иттипақиға қечип кәткән һәмдә 1944 - йилиниң ахирида икки қораллиқ әтрәтни башлап, илиға келип, сүйдүң, күрә вә һәрәмбағ җәңлиригә қоманданлиқ қилған. Болупму, униң 1945 - йили, 1 - айниң оттурлирида гоминдаңниң генерали ше йифең қоманданлиқидики душмән қошунлири ғулҗа шәһиригә қистап кәлгән хәтәрлик пәйттә партизанларға қоманданлиқ қилип, қоршап кәлгән дүшмәнни тармар қилип, шәрқий түркистан җумһурийитини хәтәрлик вәзийәттин қутулдуруш ишлириға һәссә қошқанлиқи үчүн хәлқниң вә шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң тәқдирлишигә еришкән иди. Әнә шуниңдин кейин униң нами чиққан.

Мәлум болушичә, һазир қирғизистанда иссақбек мунуноф вә 1944 - 1949 - йилидики миллий инқилабни тәтқиқ қилиш, бу һәрикәтләргә аит тарихий архип һөҗҗәтлирини издәп тепип, иссақбек мунунофниң һәқиқий кимлики һәм униң һаят ақивитини бекитиш һәққидә издинишләр башланған. 2006 - Йили, вахап монийеф исимлик иссақбек мунунофниң әвлади «генерал иссақбек монийеф» намлиқ китаб нәшир қилдурған. Бу китабта көп учурлар болсиму, бирақ тарихий һөҗҗәтләр арқилиқ испатланмиған иди. Қирғизистандики бәзи тарихчилар бу саһәгә рәсмий илмий рәвиштә киришип, көп һөҗҗәтләрни тепип чиқип, 1944 - 1949 - йиллириға аит чүшәнчиләрни чоңқурлитиши мумкин икән.

Қирғизистанда иссақбек мунуноф адәттә иссақбек монийеф яки исқақбек монийев дәп атилиду.

Толуқ бәт