Abdure'up mexsum ibrahimi: "Istalinning esli meqsiti öz méyimiz bilen öz göshimizni qorush iken"

Muxbirimiz ümidwar
2019-02-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti bash katipi merhum abdure'up mexsum ibrahimi ependi. (1914-2005)
Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti bash katipi merhum abdure'up mexsum ibrahimi ependi. (1914-2005)
Photo: RFA

Tarixiy menbelerge asaslan'ghanda, 1944-yili, 12-noyabir küni qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining re'isi elixan töre bashchiliqidiki sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümet ezaliri 1945-yili, 22-aprél küni istalin'gha yardem sorap xet ewetken shuningdek sowét ittipaqi ichki ishlar xelq komissari lawrénti bériya bilen tashqi ishlar xelq komissari andréy wishinskiymu shu yili 29-aprél küni sowét ittipaqi aliy rehberliridin istalin we molotofqa doklat yollap, sherqiy türkistan jumhuriyitini herbiy we bashqa jehetlerdin qollashni hem yardem bérishni telep qilghan bolsimu, biraq istalin 1945-yili, 2-ayning 11-künidiki yalta kélishimide érishken menpe'etlirini kapaletke ige qilish üchün xitay terepning sowét ittipaqi bilen kélishim tüzüshini kütüp, yuqiriqilarning sherqiy türkistan jumhuriyitige keng da'iride yardem körsitish telep we layihelirini birdinla testiqlimighan idi.

Enqerediki hajiteppe uniwérsitétining tarix dotsénti, doktor erkin ekremning qarishiche, istalin üchün yaltada érishken menpe'etler nahayiti muhim bolup, u xitay terep bilen ayrim shertname tüzüsh arqiliq bu menpe'etlirini küchke ige qilishqa bekrek intilgen. Wehalenki, jang keyshi istalin bilen kélishim tüzüsh yoligha asanliqche mangmighan ehwalda, axiri istalin hökümiti 4 ayliq kütüshtin kéyin sherqiy türkistan jumhuriyitining xitay qoshunlirigha qarshi omumiy hujumgha ötüshige yardem körsitish taktikisini qollandi. Sowét mexpiy arxipliridin ashkarilinishiche, istalin rehberlikidiki rusiye kommunistlar partiyesi siyasiy byurosi jang keyshige bésim qilish üchün 1945-yili, 22-iyun küni sherqiy türkistan jumhuriyiti armiyesini 15ming kishige yetküdek derijide qoral-yaraq we oq-dora bilen toluq qorallandurush, yardem üchün qizil armiyedin ottura asiya milletliridin bolghan 2000 esker we 500 ofitsérni ewetish hem sherqiy türkistan jumhuriyitining qoralliq küreshni jenubqa we ottura, shimali yönilishlerge kéngeytishige yardem körsitish qatarliqlarni qarar qildi.

Rusiye fédératsiyesi dölet arxipida saqliniwatqan mezkur mexpiy qarar amérikidiki wodrow wilson merkizi teripidin esli nusxisi we in'glizche terjimisi bilen élan qilindi. Sowét kompartiyesi siyasiy byurosining ene shu qararidin kéyinla uzun ötmey milliy armiye gomindang qoshunlirigha qarshi üch front boyiche hujum bashlidi.

Milliy armiyening hujumlirining birdinla küchiyishi we shuningdek amérika terepning xitay terepke bergen sowét ittipaqi bilen söhbet ötküzüsh heqqidiki küchlük teklipi netijiside, xitay terep axiri sowét ittipaqi bilen söhbet ötküzüsh qararigha kelgen bolup, 1945-yili, 6-ayning 30-küni xitay tashqi ishlar mes'uli song ziwén we jang keyshining oghli jang jinggo bashlighan hey'et moskwagha kélip, istalin bilen söhbet ötküzüshke kirishti. Emma söhbet jeryanida ikki terep arisidiki talash-tartishning jiddiylishishi jeryanida milliy armiyening herbiy heriketlirimu barghanséri küchiyiwerdi. Doktor erkin ekremning qarishiche, xitay terep istalinning tashqi mongghuliyening musteqilliqi, yeni mewjut halitini saqlap qélish telipige qoshulmasliq yolini tutqanliqi üchün hetta istalin söhbetni üzüpmu qoydi, ular arisidiki söhbet ilgiri-axiri 10 nechche qétimdin ashti.

Taki 1945-yili, 8-ayning béshighiche bolghan köp qétimliq söhbette tashqi mongghuliye we manjuriye mesiliside xitay terep istalinning shertige könmigen ehwalda, milliy armiye qoshunliri hujumlirini barghanséri kücheytip, shimalda tarbaghatay wilayitini azad qildi, jing we shixu aldinqi sépige yétip kélip, ürümchige hujum qilish weziyiti shekillendürdi. Jenubqa bir partizan qoshuni ewetilip, ular 1945-yili, 8-ayning bashlirida bay nahiyesini azad qilip, aqsugha yürüsh qildi. Mana shundaq ehwalda, 1945-yili, 8-ayning 15-küni axiri sowét-xitay dostluq we ittipaqdashliq shertnamisi moskwada imzalinip, jang keyshi istalinning teleplirige maqul kélish bilen birge istalin xitay kompartiyesini qollimasliq we Uyghur diyaridiki qozghilanglarni qollimasliqqa maqul boldi.

Gerche, 8-ayning 15-küni sowét-xitay dostluq we ittipaqdashliq shertnamisi imzalan'ghan bolsimu, emma milliy armiye hujumlirini yenila dawamlashturup, jing we shixoni azad qilip, manas deryasigha boyigha kelgende, yaponiye resmiy teslim bolup, ikkinchi dunya urushi axirlashqanliqi jakarlandi. Buning bilen istalin hökümiti sherqiy türkistan jumhuriyitining xitay bilen tinchliq söhbiti ötküzüshini telep qilip, milliy armiyening herbiy hujumliri toxtitip qoyuldi.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti bash katipi abdure'up mexsum ibrahimining 2003-yili hayat waqtida éytishiche, sherqiy türkistan hökümiti rehberliri eyni waqitta yalta kélishimi we bashqa sowét ittipaqining xelq'araliq arqa körünüshliridin bixewer idi. Ular mundaq kélishimlerdin peqet 1945-yili, 8-ayda sowét-xitay shertnamisi imzalan'ghan we arqidin istalin milliy armiyening hujumlirini toxtitip, sherqiy türkistan hökümitini xitay bilen söhbet ötküzüshke bésim qilghandin kéyinla xewer tapqan hem istalinning esli meqsitinimu chüshen'gen. Uning qarishiche, sherqiy türkistanning teqdirini peqet yalta kélishimigila baghlashqa bolmaydu, istalinning niyiti eslidinla Uyghurlarning musteqilliqigha yardem bérish emes bolup, istalin bashtin axiri Uyghurlarning teqdirini öz pilanliri üchün paydilan'ghan xalas, ula bu nuqtini kéyin chüshinish yetken.

Omumen, sowét-xitay dostluq we ittipaqdashliq shertnamisining imzalinishi, ikkinchi dunya urushi axirlishishi bilen 1944‏-yili bashlan'ghan milliy azadliq inqilabining yene bir dewrige yol échilghan bolup, shuningdin kéyin milliy inqilabchilar bilen xitay arisida 4 yilliq tirkiship turush weziyiti shekillendi. Merhum abdure'up mexsum ibrahimi: "Istalinning esli meqsiti bizni aldap, öz méyimiz bilen öz göshimizni qorushtin bashqa nerse emes, biz eslide meyli elixan törem bolsun, exmet ependi bolsun hemmimiz sowét hökümitige ishen'gen we uningdin ümid kütken iduq, chünki, sowét hökümiti bizning musteqilliqimizgha yardem bérish heqqide wede bergen idi, biraq istalin axirida bizge xitay kompartiyesini ekélip berdi" dep xulase chiqiridu.

Abdure'up mexsum ibrahimi 1914-yili ghulja shehiride tughulghan bolup, yash waqitlirida boghaltirliq kespi bilen shughullan'ghan. 1944-Yili, azadliq teshkilati qurulghanda uning ezasi bolghan hemde 7-noyabir küni partlighan ghulja qozghilingigha qatniship, 12-noyabir küni sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti qurulghanda hökümet ezasi we bash katip bolup saylan'ghan. U 1960-yilliri a'ilisi bilen sowét ittipaqigha köchüp kélip almutada yashighan, 2005-yili 3-awghust küni 91 yéshida almuta shehiride wapat bolghan idi.

Heqiqeten, 1949-yilining 8-10-ayliri arisida istalin xitay kompartiyesining Uyghur diyarini ishghal qilishigha yol achqan we yardem bergen bolup, netijide, besh yilliq milliy azadliq inqilabi axirlashqan. 1949-Yili 12-ayda maw zédong moskwagha bérip, istalin bilen sowét-xitay dostluq we öz'ara yardem bérish shertnamisi imzalap, ittipaqdash döletlerge aylan'ghan.

Toluq bet