Kiroren mumiyaliri üstidiki yéngi tetqiqatlar

Ixtiyarimi muxbirimiz idiqut xewiri
2015.02.22
osman-qaratay-625.jpg Türk dunyasi tetqiqat institutining dotsénti osman qaratay ependi
Türk dunyasi tetqiqat institutining dotsénti osman qaratay ependi

2-Ayning 2-küni xitayche “Xelq tor béti” we “Soxu.com” tor betide “Arxé'ologiyilik bayqash: 3500 yil burunqi lopnurluqlar bash söngikini échish opératsiyisi élip barghan” témiliq bir xewer élan qilindi.

Xewerde éytilishiche, tetqiqatchilar lopnurdiki kiroren qebristanliqidin tapqan bir ayalgha a'it jesette bash söngikini échish opératsiyisining izini bayqighan. 40-45 Yashlar chamisidiki bu ayalning bash söngikide di'amétiri 6 santimétir kélidighan yumulaq shekilde bir töshük échilghan. Bimar ayal opératsiyidin kéyin eng az bir ay yashighan. Bash söngkini échish opératsiyisining buningdin 3500 yil burun élip bérilishi tetqiqatchilarni heyran qaldurghan.

Mumiya we jesetler bilen birge kömülgen buyumlar üstide tetqiqat élip barghan xadimlar tetqiq qilish arqiliq krorende yashighan kishilerning buningdin 3600 yil burun irimchik, yeni türkche peynir yasap istimal qilghanliqini éniqlap chiqqan. Xewerde éytilishiche, qedimqi krorenlikler kéfir baktiriyisi we échitqu qatarliqlardin paydilinip irimchik ishlepchiqarghan. Kroren güzili yaki kroren melikisi dep tonulghan mumiyaning boyun we köksi qismidiki nersiler eslide eslide irimchik iken. Bular ölgüchige qaytidin tirilish jeryanida yimeklik bolsun üchün qoyulghan iken.

Xewerge qarighanda, tetqiqatchilar qebristanliqtin chiqqan bir buyumdin yene jélatina, yeni haywanat yelimi bayqighan. Bu jélatina, bügün ishlitiliwatqan yépishturghuchilarning eng deslepki ülgisi bolup hésablinidiken.

Mumiya we jesetlerni palé'opatologiye, yeni qedimiy késellikler ilmi nuqtisidin tetqiq qilghan xadimlar qedimki lopnurluqlarning ottura hésab bilen 33.29 Yil ömür köridighanliqini bayqighan. Bu ömür mudditi bashqa rayonlargha qarighanda uzun hésablinidiken. Tetqiqatchilar yene qedimki lopnurluqlar arisida körülidighan eng köp késellik türining chish aghriqi we boghum yalluqi ikenlikini éniqlap chiqqan.

Bu yéngi tetqiqat netijiliri 1-ayning 30-küni ötküzülgen 2014-yilliq shinji'ang asare-etiqe we arxé'ologiye sahesidiki tetqiqat netijiliri heqqide doklat bérish yighinida élan qilin'ghan. Yighin'gha jilin uniwérsitéti chégra rayonliri arxé'ologiye tetqiqati merkizining professori ju xong, xitay penler uniwérsitéti pen-texnika tarini we pen-texnika arxé'ologiyilik fakultétining dotsénti yang yimin qatnashqan.

Xewerde bayan qilinishiche, tetqiqatchilar lopnur rayonidiki kroren qebristanliqidin chiqirilghan mumiya we jesetler üstide qedimiy nopusshunasliq, beden ölchesh ilmi, qedimiy irqshunasliq, qedimiy késellikler ilmi we pen-texnika tarixi qatarliq noqtilardin tetqiqat élip barghan.

Xitay tetqiqatchiliri qedimqi lopnurluqlarning kishini heyran qalduridighan yüksek pen-texnika sewiyisini xitay medeniyitige mensup qilip körsitishke tirishqan.

Lekin, kroren güzili yaki kroren melikisi dep atalghan mumiya we uning bilen birge chiqirilghan bashqa mumiya we jesetlerning irqiy tewelikige da'ir yéngi tetqiqatlar bularning xitay irqigha emes, belki Uyghurlarning qedimki ejdatlirigha tewe ikenlikini körsetmekte. Xitay we amerikiliq tetqiqatchilar birliship yazghan we en'giliyide chiqidighan “Bmk bi'ologiye jurnili” da élan qilghan bir maqalide lopnur rayonida tepilghan mumiyalarning nesil jehettin arilashma qanliq ikenlikini؛ ularda hem yawropaliqlarning hem sibiriyeliklerning qéni barliqi otturigha qoyghan idi.

Yeqinda mumiyalarni d n a jehettin tetqiq qilghan jilin uniwérsitétining proféssori ju xuy mumiyalarning 71 pirsentide asyaliqlarning, 29 pirsentide yawropaliqlarning qéni bar dep élan qilghan. Ju xuy bu yerdiki asyaliqlarni xitayning shimalida we bayqal kölining jenubida yashighan kishiler dep körsitidu.

Sibiriyede we bayqal kölining etrapida yashighan kishilerning türkiy qowmlergha mensup ikenliki tarixchilar arisida omumen qobul qilin'ghan bir közqarash. Bu xeqte ziyaritimzni qobul qilghan ége uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat institutining dotsénti osman qaratay ependi mundaq deydu:

“Yéngi tetqiqatlar türklerning sibiriye, éniqraq qilip éytqanda ormanliq rayonlarda yashighuchi bir xelq ikenlikini körsetmekte. Shuning üchün mumiyalarning sibiriye bilen munasiwetlik dep körsitilishi, bularning türkler bilen munasiwiti bar dégendin ibaret bolidu. Bularning türk ikenlikide shübhe yoq. Yene bir jehettin türklerde ottura esirlerge qeder, hetta osmanli dewridimu jesetlerni mumiyalash aditining mewjutliqini bilimiz. Türklerde bolupmu hökümdar we yüksek tebiqe kishilirini mumiyalash aditi bolghan. Lopnur rayonidiki qebristanliqlardin chiqirilghan jesetlerning d n a jehettin sibiriyilikler bilen munasiwetlik dep körstilishi bularning türk bolush éhtimalining yuqiri ikenlikini körsitidu. ”

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, diqqet qilip qaraydighan bolsaq, kroren qebristanliqidiki mazarlarda balballarningmu barliqini bayqaymiz. Alimlarning yekünlishiche mazar béshigha balbal tiklesh türkiy qowmlargha has bir medeniyet hadisisidur.

Osman qaratay ependi bu heqte mundaq dédi:

“Balballar pütün dunyada türkiy medeniyitige has bir amil dep qariliwatidu. Balbal bolghan yerde choqum bir türk imzasi bar dep qarashqa bolidu”.

2007-Yili xitay hökümiti “Nati'onal ge'ographik” jemiyitining mumiyalar üstide gén tetqiqati élip bérishigha ruxset qilghan idi. Tetqiqat netijiside bularning yawrupa, mésopotamya, İndus deryasi we bashqa rayonlardin kelgenliki otturigha qoyulghan idi.

Söyümlük radi'o anglighuchilar, lopnurdiki kiroren qebristanliqi 1934- yili shiwitsiye arxé'olog folke bérgman teripidin échilishqa bashlighan bolup, 2005-yilighiche bolghan muddette 167 mazar échilghan we nurghunlighan qimmetlik asare-etiqiler chiqirilghan idi. Hazir qebristanliqtin chiqirilghan mumiya jeset we bular bilen birge kömülgen buyumlar üstidiki tetqiqatlarning téximu chongqurlishiwatqanliqi melum bolmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.