Шәрқий түркистан җумһурийитиниң «күрәш» журнилидики түп идийә - миллий азадлиқ

Мухбиримиз үмидвар
2020-02-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Зия сәмәди (биринчи қатар оңда). Үрүмчи, 1950-йили.
Зия сәмәди (биринчи қатар оңда). Үрүмчи, 1950-йили.
RFA/Oyghan

1944-Йилидин 1949-йилиғичә давамлашқан шәрқий түркистан инқилаби дәвридә шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити мәтбуат ишлириға, җүмлидин мәтбуат арқилиқ хәлқни тәрбийәләш, инқилабқа чақириш, сәпәрвәрлик қилиш вә миллий һәм вәтәнпәрвәрлик роһни турғузушқа алаһидә әһмийәт бәргәниди.

Шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити алди билән 1944-йили, 17-ноябирдин етибарән уйғур, қазақ, рус, шибә, моңғул тиллирида «азад шәрқий түркистан» гезитини чиқарди. Шуниңдин кейин таки 1949-йилиғичә ғулҗа, чөчәк вә алтайларда илгири-ахири 6 хил тилда 5 хил журнал вә 11 хил гезит нәшр қилған болуп, буларниң ичидики әң муһимлиридин бири «күрәш» журнилидур. 

«Күрәш» 1945-йили, 11-айда ғулҗида қурулған пүтүн шәрқий түркистан инқилабчил яшлар тәшкилати мәркизий комитетиниң орган журнили болуп, мәзкур журнал уйғур тилида таки 1948-йили, 8-айғичә нәшр қилинған. Бу, сиясий, иҗтимаий, иқтисадий, тарихий, әдәбий журнал болуп, һәр айда бир сан чиқирилған.

«Күрәш» журнилиниң тунҗи сани 1946-йили, 1-айда чиқирилған болуп, униң дәсләпки вақитлардики тәһрир һәйитидә абдукерим аббасоф мәсул муһәррир, абдулла закироф, зия сәмиди вә осман зиям тәһрир һәйәт әзалири иди. 1946-Йили, 6-айдин кейин абдукерим аббасоф үрүмчидики бирләшмә һөкүмәткә қатнишиш мунасивити билән тәһрир һәйитидә йәнә өзгириш болди. 

«Күрәш» журнили әйни вақитта көп тиражлиқ журнал болуп, биринчи саниниң тиражи 900 нусха болған болса кейин 2000 дин ешип кәткән. 

Шәрқий түркистан һөкүмитиниң мәзкур журнили вә гезитлиридин «азад шәрқий түркистан» вә 1946-йили, 7-айдин кейинки «инқилабий шәрқий түркистан» гезити һәм башқа мәтбуатлири миллий азадлиқ инқилабниң идеологийәлик қорали болуп, бу мәтбуатларда миллий мустәқиллиқ, миллий азадлиқ вә әркинлик шуниңдәк хәлқчиллиқ идийәлири баш нишан сүпитидә тәрғиб қилинатти. 1947-1949-Йиллири «инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә мухбир болуп ишлигән, һазир алмутада яшаватқан мунир йерзинниң қаришичә, «күрәш», «инқилабий шәрқий түркистан» гезитиниң нишани, мәқсити асасән ортақ болуп, 1946-йили 7-айдин кейин миллий азадлиқ идийәси билән хәлқчиллиқ идийәсигә көпрәк диққәт бәрди.

«Күрәш» журнилиниң 1-санида рәис җумһур әлихан төриниң беғишлимиси, абдукерим аббасофниң шәрқий түркистан инқилабчил яшлар тәшкилатиниң мәқситигә аит доклати, осман зиямниң миллий мустәқиллиқ күриши тарихи һәққидики мақалисигә орун берилгән. 

Бу журналниң 1946-йиллиқ 2-3-айлиқ санида 1949-йили, 8-айда әхмәтҗан қасими билән биргә қаза қилған журналист абдурешит иминофниң «йеңидин азадлиққа чиққан корейә хәлқи» мавзулуқ мақалиси елан қилинип, корейә хәлқиниң мустәқиллиқиниң шәрқий түркистан хәлқигә үлгә болғанлиқи қәйт қилинған. Журналда йәнә

Атақлиқ зиялий осман зиямниң «8-март хәлқара хотун қизлар байриминиң әһмийити вә шәрқий түркистан хотун-қизлириниң һазирқи вәзийити», 

Шибә зиялийси җав делинниң «яшлар вә сиясәт» намлиқ мақалилири елан қилинған. Мәзкур шибә зиялийси мақалисидә яшларни әлихан төрә рәһбәрликидики шәрқий түркистан җумһурийити әтрапиға уюшуп күрәш қилишқа чақирди.

«Күрәш» журнилиниң 1946-йиллиқ 4-5-айлиқ санида йәнә уйғур зиялийси муһәммәд иминниң «биз инқилаб қилишқа һәқлиқ идуқ», «бүгүнки хәлқара вәзийәт вә бизниң вәзипилиримиз» намлиқ мақалиләр елан қилинди. юқириқи мақалиләрниң һәммиси сиясий мақалиләрдур. 

«Күрәш» журнилиниң 1946-йили, 6-7-айлиқ санида 11 маддилиқ битим вә «биз инқилаб қилип һоқуқ алдуқ» мавзулуқ мақалә елан қилинған. Мәзкур мақалидә уйғур қатарлиқ милләтләрниң 1944-йили башлиған инқилабиниң характери вә нишани һәққидә тохтилинип: «бизниң инқилабимиз бәзи җанабларниң бәргән тәбири бойичә ‹или вәқәси' әмәс, яки ‹җаңҗал'әмәс, вә яки ‹ихтилал' әмәс. Техиму юмшақрақ қилип ейтқиничә, бир аилә оттурисидики ‹маҗира' һәм әмәс. Бу бир тасадипий вәқә болмастин, тарихий җәрянни бешидин кәчүргән вә пишип йетишкән шәрқий түркистан хәлқиниң миллий азадлиқ инқилабидур. Шуниң үчүн үч вилайәттә көтүрүлгән инқилаб долқуни өзиниң һәқиқий инқилаб икәнликини мәйданда аҗайип намайиш қилип өтти. Бир байрақ астида топланған милйонлиған хәлқ өзиниң интизамлиқ әскәрлирини қуруп, заманниң һәрбий қаидиси бойичә җәң елип берип ғалибийәтни алди. Өз дөлитини өзи идарә қилип кетәлиди. Биз шуниңға асаслинип кәскин ейталаймизки, бу, узун өтмүштин бери хәлқимизниң йүрикидә йенип келиватқан инқилаби учқунларниң долқуни. Буниңға уруқ-туғқанлар оттуридики маҗира яки өч адәм оттурисидики‹җаңҗал', ‹бирәр вәқә', ‹ихтилал' дегәнгә охшаш чүчүмәл сөзләр билән баһа бериш хата» дәп оттуриға қоюлған.

Мунир йерзинниң ейтишичә, әйни вақитта «күрәш», «инқилабий шәрқий түркистан» қатарлиқ журнал вә гезитләрдә уйғурларниң даңлиқ зиялийлири вә язғучилири ишлигән, бәзи апторлар өзлири мақалә йезип елан қилғандин ташқи мәзкур мәтбуатларда әхмәтҗан қасими вә башқа инқилаб рәһбәрлириниң мақалилири вә сөз нутуқлириму елан қилинип туратти.

«Күрәш», журнилидики бу мақалиләрдә баштин ахири хәлқниң инқилаби «шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилаби», «миллий азадлиқ инқилаб» дәп аталған болуп, һечқандақ йәрдә «үч вилайәт инқилаби» дейилмигән. Баштин ахири «шәрқий түркистан», «вәтинимиз шәрқий түркистан», «шәрқий түркистан хәлқи», «хитай мустәмликичилири», «хитай мустәбитлири» дегәндәк аталғулар қоллинилған.

Толуқ бәт