L. Mutellipni öltürgen "Jallat" bügünki "Xitay milliy qehrimani"

Muxbirimiz ümidwar
2020-12-03
Share
L. Mutellipni öltürgen "Jallat" bügünki "Xitay milliy qehrimani" Sha'ir lutpulla mutellipning qebrisi. Aqsu.
RFA/Qutlan

Bügünki xitay ashu 1949-yili 10-ayda maw zédong bashchiliqidiki xitay kompartiyesi qurghan we hazirmu shu xitay kompartiyesi mustehkem hakimiyet yürgüzüwatqan dölet. Lékin, xitay kompartiyesi tarixida siyasiy idiyewi sahede, hetta tarix saheside ilgiriki bir qisim shexsler we pikir éqimlirigha nisbeten bergen bahalirini da'im özgertip turidighan ehwal dawamliq yüz bérip turidu. Mutexessisler buninggha "Xitay kompartiyesining ikkiyüzlimichiliki" dep baha bérishidu.

Mesilen kompartiye 50-yillarda tarixtiki zo zongtanggha teyping tyen'go inqilabini basturghan "Jallat" , "Ching sulalisining qolchomiqi" dep baha bergen bolsa, 1980-yillardin bashlap, birdinla uni "Shinjangni weten qoynigha qayturup kelgen" , "Wetenning birliki üchün hesse qoshqan" "Jungxu'a millitining milliy qehrimani" dep baha bérip, uning üchün heykellerni tikligen. Elwette zo zongtangni tünügün "Jallat" dégenlermu, bügün "Milliy qehriman" dégenlermu oxshashla ashu xitay kompartiyesi idi.

Xitayning "Soxu" torining süretlik xewiridin melum bolushiche, shenshi ölkisining ningwu shehiride mexsus longshen baghchisi qurulghan bolup, bu baghchida bu yurttin chiqqan 20 neper meshhur "Wetenperwer général" ning heykili tiklen'gen. Ene shularning qatarida jaw xenchi isimlik bir gomindang komandirining heykilimu orun alghan. Uning heykilige: "Jaw xenchi, ningwuluq, wetenperwer général. U, 1945-yili 8-ayda dölet armiyesi yéngi 2-déwiziye, 5-polkining komandiri bolup, aqsu shehirini saqlighan. Eyni waqitta sherqiy türkistan milliy armiyesi aqsu shehirige qorshap hujum qilghan bolup, jaw xenchi sheherni qoghdash qomandani süpitide 600 kishilik eskiriy küch bilen 3000 din artuq ademge qarshi jeng qilghan we bir aydin artuq waqit jan tikip qanliq jeng qilip, aqsuni qoghdash urushining ghelibisini qolgha keltürüp xizmet körsetken. Shinjang tinch azad bolghandin kéyin jaw xenchi heqiqetke qaytqan ofitsérlar qatarida bolghan" dep yézilghan.

Shuningdek yene xitay tor betliride jaw xenchige a'it köp yazmilar élan qilin'ghan bolup, bularda uninggha "Milliy qehriman", "Zo zongtangdin kéyinki yene bir qehriman" dégendek medhiyeler oqulghan. Mesilen, bir xitay torida "Jaw xenchi zo zongtangdin kéyin junggoning shinjang zéminini qoghdash üchün shinjang tupriqida qehrimanliq dastani yaratti" déyilgen.

Jaw xenchi 1945-yili 8-ayda sopaxun sowurop, qasimjan qembiri, abdukérim abbasof qatarliqlar bashchiliqidiki sherqiy türkistan milliy armiyesining 150 kishilik bir etriti aqsugha chüshüp jeng qilghanda, ulargha qarshiliq körsetkenidi. Milliy inqilab tarixigha a'it matériyallar we tarixiy shahitlar ispatlidiki aqsuda jeng qilghan milliy armiye héchqachan 3000 adem emes, peqet birqanche yüz kishi we ularni qollighan melum sandiki qoralsiz amma idi. Jaw xenchi qatarliqlar yuqirigha özlirining 3-4 ming "Bandit" bileng jeng qilghanliqidek yalghan melumatlarni yollap, özini qehriman qilip körsetkenidi. Aqsudiki bu qoshun xitay terep bilen tinchliq söhbiti sewebidin chékinishke mejbur bolghan. Emeliyette ular jaw xenchi bashchiliqidiki xitay eskerlirini yoqitip, aqsuni azad qilish aldida turghanidi.

Shiwétsiyediki tarix tetqiqatchisi abdushükür muhemmed imin ependining qarishiche, jaw xenchi 1950-yillarda kompartiye hakimiyiti teripidin bigunah ademlerni qirghan, "Zorawan unsur" dep békitilgen. U, 1945-yili 9-ayda aqsuda Uyghur xelqining ot yürek inqilabchi sha'iri lutpulla mutellip bashliq 30 din artuq Uyghur inqilabiy yashlirini shuningdek köpligen bigunah Uyghurlarni wehshiyane ussulda qirghanidi. Jaw xenchi hetta l. Mutellipni öz qoli bilen étip öltürgenidi. Shunga Uyghurlar uni "Jallat" dep bahalighan.

Jaw xenchi 1913-yili tughulghan, kichik waqtida Uyghur diyarigha kélip qarasheher qatarliq jaylarda yashap, 1930-1940-yillarda shéng shisey armiyeside ishligen we kéyin gomindang armiyesining polkownik derijilik ofitséri bolghanidi.

1949-Yili u gensugha barghanda, kompartiye terepke ötken we wang jin, péng déxu'ey qatarliqlargha Uyghur diyarining ehwali heqqide melumatlar bérip, uning yürüsh qilishigha maslashqan. U, heqiqetke qaytqan gomindang herbiyliri qatarida mu'amile qilin'ghan. Biraq u özining tughulghan jayi-ichki mongghulning xuxxot shehirige kétiwalghan.

Emma 1951-yili xitay kompartiyesi "Eksil'inqilabchilarni basturush" herikitide uning eyni waqitta qilghan zorawanliqliri, xelqqe salghan zulumliri, gomindanggha sadiqliq bilen xizmet qilghanliqi qatarliqlargha asasen uninggha 1952-yili 5-ayda ölüm höküm qilip ijra qilghan.

Tarixiy menbelerde qeyt qilinishiche, uning lutpulla mutellip qatarliq yashlarni qirghin qilghanliqi jinayitimu sürüshtürülgen. Amérikadiki tarix tetqiqatchisi taran Uyghur ependining qarishiche, maw zédong bashchiliqidiki xitay hakimiyiti özining Uyghur diyaridiki ornini mustehkemlesh üchün eyni waqitta aqsudiki yashlarning herikitini inqilabiy heriket, lutpulla mutellipni bolsa "Inqilabiy qurban" , 1949-1944-yilliridiki milliy azadliq inqilabini bolsa "Junggo démokratik inqilabining bir qismi" dep bahalighan. Ene shu siyaset tüpeylidin jaw xenchi qatarliqlargha ölüm jazasi bergenidi. Xitay kompartiyesi her qaysi waqitlarda özining weziyiti we mustehkemlinishige asasen pozitsiyesini özgertip turghan bolup, bu qétim jaw xenchi qatarliqlarni milliy qehriman'gha aylandurushimu shuning ipadisidur.

Emma, inkaslardin melum bolushiche, yéqinqi yildin buyan milyonlighan Uyghurning lagérlargha solinishi, dersliklerning özgertilishi, mekteplerde pütünley xitay tilida oqutush yolgha qoyulushi jeryanida mekteplerde, jem'iyette lutpulla mutellipni xatirilesh, uning shé'irlirini déklamatsiye qilish hetta Uyghurche dersliklerge kirgüzüsh qatarliqlarghimu chek qoyulghan bolup, hetta lutpulla mutellipning aqsu shehiridiki kona qebristanliqtiki meqberisimu éliwétilgen. Omumen, Uyghurlarning l. Mutellip qatarliq yashlarning jaw xenchi qatarliqlar teripidin qandaq öltürülgenlikini sözlishi, milliy inqilab tarixi we bashqa öz tarixidiki qehrimanlardin iptixarlinishighimu cheklime qoyulghan.

Wehalenki, xitay kompartiyesi bashquruwatqan shenshi ölkisining ningwu shehiri hökümiti maw zédong, jow énley qatarliq kompartiye dahiyliri "Ekisli'inqilabchi" , "Xelqni qirghan jallat" dep ölümge höküm qilghan jaw xenchige oxshash kishilerni "Wetenperwer général" dep hörmetlep heykel ornitishi "Ikkiyüzlimichilik" ning tipik ülgisidur.

Kompartiye rehberlikidiki shenshi ölkisining ningwu shehirining mexsus baghche yasap, jaw xenchi üchün heykel ornitishidin qarighanda, xitay kompartiyesining neziride jaw xenchining 1945-yili 8-11-aylar arisida aqsuda sherqiy türkistan milliy armiyesi bilen jeng qilghanliqi, lutpulla mutellip bashlighan milliy anggha ige Uyghur ziyaliyliri, milliy armiye jengchiliri we ularni qollighan yüzligen tinch Uyghur puqralirini, hetta balilar, ayallarghiche rehimsizlerche qirghin qilishi "Milliy qehrimanliq" we "Wetenperwerlik" dégen chushenchini béridiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet