Manju impériyisi Uyghur diyarini qandaq ishghal qildi?

Muxbirimiz ümidwar
2019-02-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Manju impériyesining yallanmisi zo zongtang.
Manju impériyesining yallanmisi zo zongtang.
Social Media

Xitayning Uyghur diyaridiki atalmish "Terbiyilesh merkezliri" namidiki "Yighiwélish lagérliri" mesilisining xelq'arada keng bilinishi we küchlük tenqidlerge uchrishi bilen bir waqitta Uyghur mesilisige a'it yéziliwatqan maqale-obzorlarda Uyghur élining we Uyghurlarning tarixi hem medeniyiti mesililirimu otturigha chiqmaqta. Xitay hökümiti Uyghurlargha qarita "Jungxu'a medeniyiti", "Jungxu'a milliti" din ibaret milliy, siyasiy we medeniyet kimlikini omumyüzlük qobul qildurush teshwiqatini kücheytish bilen birge "Shinjang ezeldin junggoning biri qismi", "Shinjang xen dewridin tartip junggoning zémini", "Uyghurlar bu yerge köchüp kelgen xelq" deydighan tarixiy teshwiqatini kücheytip, zéminning aldi bilen manju impériyisi dewride ishghal qilin'ghanliqini inkar qilmaqta.

Undaqta manju impériyesining, bolupmu manju impériyesining yallanmiliri bolghan zo zongtang bashchiliqidiki xunen qatarliq ölkilerdin élin'ghan xitay qoshunlirining 19-esirning ikkinchi yérimida bu zéminni ishghal qilish jeryani qandaq boldi? xitay qoshunlirining bu jayni ishghal qilishida qandaq xelq'araliq arqa körünüshler bar?. Uyghur qatarliq musulman xelqliri 19-esirde menching impériyesige qarshi qandaq qarshiliqlarni körsetti? bu téma boyiche, bolupmu rusiye impériyesining manju impériyesining bu zéminni ishghal qilishigha körsetken yardimi mesilisi, rusiyening bu rayon'gha, manju ching impériyesige, jümlidin ulugh birtaniyege körsetken tesiri mesilisi boyiche rusiyede we ottura asiya elliridimu xéli köp eserler élan qilindi. Bularning ichide birqeder nopuzluqliri rusiye tarixshunasliridin d. Dubrowskayaning "Shinjangning teqdiri: 19-esirning axirida 'yéngi chégraning' xitay teripidin igilinishi", w. A. Moyséyéwning "Rusiye we xitay merkizi asiyada: 19-esirning ikkinchi yérimidin 1917-yilighiche", ottura asiya Uyghur tarixchiliridin ablehet xojayéfning "Ching impériyisi, jungghariye we sherqiy türkistan", "Ching hökümitining jungghariye we sherqiy türkistan xelqige qarshi 1878-1881-yilliridiki jazalash yürüshliri", dawut issiyéfning "Yettisheher Uyghur döliti", w. S. Kuznétsowning "Ching impériyisi merkizi asiya chégralirida" we bashqa onlighan mexsus kitablarni körsitish mumkin. 

Qazaqistandiki turan uniwérsitétining dotsénti tarixshunas zulpiye kerimowaning qarishiche, Uyghurlarning 19-esirde menching impériyesige qarshi qozghilangliri sabiq sowét ittipaqi dewridin tartip izchil tarixshunaslar teripidin milliy azadliq herikiti dep atilip kélin'gen bolup, tarixchilar bu zéminning manju-ching impériyisi teripidin ishghal qilin'ghan zémin, Uyghurlarning qarshiliq küreshliri mustemlikichilikke qarshi küresh dep bahalinip kélinmekte.

Bu témilar boyiche gherbte köp tetqiqat eserliri meydan'gha kelgen bolup, bu jehette yéqinqi waqitlarda élan qilin'ghan amérika tarixchiliridin jamis milwardning "Yawro-asiya tögini-shinjangning tarixi", we "Qowuqning sirtida" qatarliq eserliri, koréyelik tarixchi kim xodongning, "Xitaydiki muqeddes urush: musulmanlar qozghilingi we xitay merkizi asiyasidiki dölet, 1864-1877" we bashqilarni misal qilish mumkin. Bu yuqirida qeyt qilin'ghan rus we sowét tarixchiliri hem gherb tarixchilirining eserliride 19-esirning ikkinchi yérimida, ching impériyisi qoshunlirining yaqupbeg rehberlikidiki yettisheher dölitini aghdurup, bu jayni qoralliq küch bilen ishghal qilghanliqi ilgiri sürülidu. Emma, xitay hökümiti bolsa zo zongtangning bu ishghaliyitini "Shinjangni qayturuwélish" dep atap kelmekte. 

Yéqinqi waqitlardin buyan bu sahe mexsus ilmiy tetqiqatchilarning tetqiqat da'irisidinmu halqip, ammiwi sahege, jümlidin zhurnalistlar, tor yazghuchiliri we ammibab tarixi eser yazghuchilirining da'irisigimu kéngeymekte. Rusiyelik tor yazghuchisi, tarixchi alékséy wolnést mana shu témida bir yürüsh chatma maqalilerni élan qilghan bolup, u bu heqtiki maqalisining bir bölikige "Rusiyening xitayning shinjangni qayturuwélishigha yardem bérishi" dep mawzu qoghan. Aptorning rusiyediki "Warspot.Ru" tarix torida élan mezkur maqalisi bir qisim muhim tarixiy ilmiy eserler asasida yorutulghan bolup, buningda 1876-1878-yilliri char rusiye hökümitining öz menpe'etlirini közlep ching impériyesining sherqiy türkistanni ishghal qilishini qollighan we yardem körsetkenliki yorutulghan. Aptorning yeküniche, 1876-yili, zo zongtang qoshunliri qumulgha kelgendila sankitpétérburgda charpadishah aléksandir ikkinchining orunlashturushi bilen rusiyening tashqi ishlar, dölet mudapi'e, soda sahesining aliy rehberliri shuningdek türkistan gubérnatori ka'ufmanning qatnishishi bilen yettisheher dölitining saqlap qélinishini ishqa ashurush yaki bu jayni xitayning ishghal qilishigha qarap turush mesilisi muzakire qilin'ghan. Axiri her xil amillar tehlil qilinip, rusiye hökümiti: ching sulalisining sherqiy türkistanda hökümranliq ornitishi "Bizning ottura asiya zéminlirimiz üchün bizning chégramizda küchlük musulman döliti qurup, bizning hökümranliqimizdiki musulmanlar ahalisining qarshiliqini da'im qollaydighan yaqup bek hakimiyitige qarighanda unchiwala xeterlik emes" dégen xulasini chiqarghan hem zo zo zongtangning yaqup beg hakimiyitini yoqitishni qollashni qarar qilghan.

Aptorning bayan qilishiche, rusiye hökümiti her xil wasitiler bilen ching qoshunlirigha yardem bergen bolup, hetta sodiger kaménskiy rusiye hökümitining yol qoyushi bilen zo zongtang qoshunlirigha zor miqdardiki ashliq sétip bérip, bu ashliqlarni ottura asiyadin ili arqiliq ozuq-tülük jehette qiynalghan zo zongtang qoshunlirigha yetküzüp bergen. Elwette, bu waqitta zo zongtang üchün zor sandiki qoshunni ashliq bilen teminlesh eng qiyin mesililerning biri idi.

Tarixchi zulfiye kerimowaning qarishiche, rusiyening bu qilmishi bir qisim tarixchilar, yeni baranowaning ilmiy maqale yézip qattiq tenqid qilishigha uchrighan. Baranowa eger rusiye siyasiy we ashliq jehettin zo zongtangni qollimisa, ching qoshunliri yaqup bek armiyesini yéngelmeytti, xitaylar sherqiy türkistanni ishghal qilalmaytti dégendek yekünni chiqarghan.

Mexsus 19-esir Uyghur qozghilangliri we siyasiy tarixi heqqide tetqiqat élip barghan dotsént zulpiye kerimowaning qarishiche, char rusiye 1871-yili ili sultanliqini bériwélish, axirida ching impériyesining pütün sherqiy türkistanni ishghal qilishi mesiliside köp oylashqan bolup, axiri özining ottura asiyadiki hökümranliqini mustehkemlesh üchün xitaygha yol qoyghan. 

Rus tarixchisi alékséy wolnétsning yeküniche, rusiye hökümining zo zongtangning sherqiy türkistanni ishghal qilishigha yol qoyushida bir qanche seweb bar, yeni char rusiye yaqup beg dölitining en'gliye bilen bolghan munasiwetliridin xewpsirigen, yeni en'gliyening yaqup begke qoral-yaraq bérishi we uni qollishidin kelgüside en'gliye bilen yaqupbegning birliship rusiyening ottura asiyadiki hökümranliqigha tehdit sélishidin ensirigen, shunga rusiye en'gliyening qeshqeriye dölitini birlikte étirap qilish we yaki otturidiki biterep dölet bolushini ishqa ashurush teklipini qobul qilmighan. Yene bir amil bolsa, yettisheher döliti osmanli impériyesining wassaligha (qaram hakimiyitige) aylan'ghan bolup, yaqup begke osmanli padishahigha boysunatti, rus-türk urushi partlawatqan bundaq ehwalda rusiye ottura asiyada, osmanlining yene bir qudretlik wassal hakimiyiti mewjut bolushini özi üchün xeter hés qilghan idi. 

Rusiye hökümiti bu waqitta pütünley özining téxi yéngidin hökümranliqi ornatqan ottura asiya rayonining bixeterliki, yeni özining mustemlikisi üchün Uyghurlarning musteqil dölet bolushini xalimidi. Bu bir impériyelik siyasettur. 

Lékin, rusiye tarixchisi d. Dubrowskaya, w. Moyséyéw, kuznétsow, shuningdek d. Issiyéf, a, xojayéf we bashqa tarixchilar eserliride ching impériyesining bu zéminni qoralliq küch bilen bésiwélip, öz hakimiyitini ornatqanliqi, 1884-yilidin étibaren bu jaygha "Shinjang" yeni "Yéngi chégra" dégen menidiki namni bérip ölke tüzümi ornatqanliqini birdek étirap qilghan.

Toluq bet