"мавизм инсанийәткә тәһдит" -кона тарихий һөкүмниң йеңи тәкрари

Мухбиримиз үмидвар
2021-09-16
Share
Совет иттипақи компартийәси мәркизий комитети хадими турсун рәхимоф әпәнди.
RFA/Ümidwar

1961-Йилидин тартип хитай вә совет иттипақи коммунистлири партийәсиниң "шеринай мунасивәтлири" бузулуп, бир-биригә рәқиб вә дүшмән болуп оттуриға чиқишқа башлиди. 1969-Йили икки тәрәп қошунлири даманский арилида шиддәтлик бир мәйдан чегра уруши қилди һәм икки дөләт қошунлири уруш һалитигә кирди. Совет иттипақи коммунистлири хитай компартийәсиниң башта совет иттипақидин яхши пайдилинип, униң һәр хил ярдәмлири вә мәнпәәтлиригә игә болуп, әң ахирида униңдин йүз өрүгән қилмишлирини "чоң йүзсизлик", "вапасизлиқ", "сатқунлуқ" дәп қарап пүтүн күчи билән мав зедоңниң икки йүзлимичиликини, алдамчилиқини, омумән хитай компартийәсиниң "сахтилиқлири" ни паш қилидиған тәшвиқат урушини башлиди. Хитайму совет иттипақини "сотсиял җаһангир" лик билән әйибләп омумйүзлүк қарши тәшвиқат башлиди.

Совет иттипақи компартийәси мәркизий комитети хадими турсун рәхимоф әпәндиниң
Совет иттипақи компартийәси мәркизий комитети хадими турсун рәхимоф әпәндиниң "мавизм инсанийәткә тәһдит" намлиқ китабиниң муқависи.

Мана шу чағда москвадики совет иттипақи пәнләр академийәси йирақ шәрқ институти, шәрқшунаслиқ институти шуниңдәк қазақистан, қирғизистан, өзбекистан пәнләр академийәсидики бирқисим алимлар хитайниң уйғур, тибәт, моңғул хәлқлири тарихиға аит сахтикарлиқлири, йәни тарихни сахтилаштурушлирини паш қилип әсәрләрни язди. Бәзи сиясий тарихчилар вә сиясий мәсилиләр тәтқиқатчилири хитай компартийәсиниң түрлүк сиясәтлири, җүмлидин миллий сияситидики хаталиқлар, милләтләргә қаратқан бастурушлири, милләтләргә бәргән вәдилиридин йенивелиши қатарлиқ мәсилиләрни йорутушқа киришти.

Әнә шу һәрикәтниң алдинқи сепидин орун алған совет иттипақи компартийәси мәркизий комитети хадими турсун рәхимофниң 1981-йили "‹мавизм инсанийәткә тәһдит' хитайдики хәнсу әмәс милләтләрниң тәқдири" мавзулуқ китаби москвадики "тәпәккур" нәшрияти тәрипидин нәшр қилип тарқитилди. Қазақистандики тарихчи вә сиясәтшунас шуниңдәк 1970-1980-йиллардики сабиқ совет иттипақи армийәсиниң подполковники қәһриман ғоҗамбәрдиниң қәйт қилишичә, икки тәрәп арисидики мунасивәт һәтта уруш һалитигә өткән болуп, нурғун уйғурлар һәрбий тәйярлиқларға вә уйғур зиялийлири хитайға қарши тәшвиқатларға җәлп қилинған. Москвада яшайдиған уйғур зиялийси турсун рәхимоф әнә шу җәряндики атақлиқ әрбабларниң бири иди.

Қәһриман ғоҗамбәрдиниң оттуриға қоюшичә, совет иттипақи сиясийонлири, җүмлидин миллий мәсилә тәтқиқатчилири, болупму турсун рәхимофниң нишан қилғини мав зедоң башчилиқидики хитай компартийәсиниң 1920-йиллардин тартип таки 1949-йили дөләт қурғичә милләтләрниң өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқини етирап қилидиғанлиқини җакарлап, ахирида буниңдин тамамән йениши иди.

30 Миң тиражда чиқирилған "мавизм инсанийәткә тәһдит" намлиқ мәзкур 156 бәтлик сиясий китаб әйни вақитта совет иттипақидики хитайни, хитай компартийәсини тәнқид қилидиған әсәрләр ичидә нопузлуқ орунни игилигән болуп, турсун рәхимоф китабида мәхсус хитай тарихчилириниң уйғурларниң тарихи, шәрқий түркистан тарихи шуниңдәк башқа милләтләрниң тарихини сахтилаштурғанлиқини, бурмилиғанлиқини пакитлар билән көрсәткәндин сирт мәхсус түрдә хитай компартийәсиниң таки 1949-йилиғичә болған 20 нәччә йил вақит ичидә уйғур, моңғул, тибәт вә башқа милләтләрниң миллий һоқуқини, йәни өз тәқдирини өзлири бәлгиләш вә федератсийәлик һоқуқини етирап қилип, уни изчил җакарлап кәлгәнликини бирмубир пакитлиқ көрситиду.

Турсун рәхимоф хитай компартийәсиниң 1922-йилидики 2-қурултийи, 1923-йилидики 3-қурултийи, 1928-йилидики 6-қурултийида вә башқа қарарлирида милләтләрниң өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқини программа сүпитидә қобул қилғанлиқи, һәтта 1934-йили җуңхуа совет җумһурийитиниң асасий қануниниң 14-маддисиға бу һоқуқни киргүзүп, миллий районлар вә милләтләрниң халиса хитай совет җумһурийити тәркибидә қалса, халиса чиқип кетип өз дөлитини қурса болидиғанлиқини етирап қилғанлиқини, һәтта 1947-йилиму хитайда федератсийәлик түзүм орнитидиғанлиқини пүтүн хитайға һәтта дуняға җакарлиғанлиқини мисал билән көрситиду.

Турсун рәхимоф ахирида мав зедоң башлиқ хитай компартийәсиниң һакимийәтни игиләп болғандин кейин һәммә вәдилирини чәткә қайрип қоюп, миллий мәсилини өз хаһиши бойичә, йәни "чоң хитайчилиқ" йоли билән һәл қилғанлиқини көрситип: униң "миллий мәсилини һәл қилиши испатлидики, бу чоң хитайчилиқтур вә бу тарихтики хитай императорлири һәм гоминдаң әксийәтчилиридин пәрқләнмәйду" дәп хуласә чиқарған.

Америкадики уйғур тарихи тәтқиқатчиси таран уйғурму турсун рәхимофниң китабидики бу баянларниң наһайити тоғра икәнликини, хитай компартийәсиниң изчил түрдә өзиниң аҗизлиқтин күчийиш җәрянида әнә шу өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқини етирап қилиштин қәдәмму-қәдәм янғанлиқини тәкитләйду.

Турсун рәхимоф бу хил мәзмунларда, йәни хитай компартийәсиниң миллий сиясәттики сахтилиқлири вә башқилар һәққидә 1968-1980-йиллири москвадин тарқитилған "вәтәнни қутқузуш радийоси" ғиму мақалә йезип елан қилип турғаниди. Қазақистандики пешқәдәм уйғур зиялийси, журналист риза сәмәди әпәндиниң ейтишичә, әмәлийәттә у мәзкур уйғурчә аңлитишниң мәсуллиридин бири иди.

Турсун рәхимоф "мавизм инсанийәткә тәһдит" мавзулуқ китабида конкрет һалда мав зедоң башлиқ хитай компартийәсиниң уйғурларға қарита уйғур тилини, мәдәнийитини чәкләп һәм йоқитип, тарихини бурмилап, сахтилаштуруп һәм йоқитип, миллий һоқуқини, йәни өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқини тәләп қилип, униң сақта аптономийәсигә қарши турғанларни бастуруп, уйғур миллитини "мәҗбурий хитайлаштуруш" йүргүзүватқанлиқи, уйғурларға қарита миллий кәмситиш йүргүзүватқанлиқини илгири сүргән. Қәһриман ғоҗамбәрдиниң баян қилишичә турсун рәхимоф оттуриға қойған бу нуқтилар бүгүнки күнләрдә әмәлийәттә дуняда етирап қилинған болуп, нөвәттә хитай компартийәсиниң уйғурларға қарита "қирғинчилиқ" сиясити йүргүзүватқанлиқи хәлқаралиқ етирап қилишқа еришмәктә. Турсун рәхимоф 40 йиллар илгири оттуриға қойған уқумлар бүгүнму охшаш вә техиму толуқ мәзмунда тәкрарлинип хәлқара сәһнигә чиқти.

1912-Йили бишкәктә уйғур аилисидә туғулған турсун рәхимоф, 1930-1940-йилларда ташкәнт вә ленинград ( һазирқи санкитпетербург) шәһәрлиридә алий мәктәптә оқуған вә совет иттипақи компартийәси мәркизий комитетида көп йиллар уйғурлар мәсилиси бойичә хизмәт қилған. У, 1970-йилларда йирақ шәрқ институтиниң хитай тәтқиқат бөлүмидә ишләп, 1986-йили москвада вапат болған. У, сиясий мақалиләр вә китаблардин башқа "русчә-уйғурчә луғәт" һәм башқа әсәрләрни нәшргә тәйярлаш вә тәһрирләш биләнму мәшғул болғаниди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт