Musapirliq seperliridiki "Sherqiy türkistan jumhuriyiti jengchiliri" (2)

Muxbirimiz ümidwar
2018-04-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Élixan töre
Élixan töre
Photo: RFA

20-Esirning 50- we 60-yillirida merkizi asiya tarixida, jümlidin Uyghur diyari tarixida bir qétimliq chégra halqip köchüsh weqesi yüz berdi. U bolsimu, xitay kompartiyesi 1949-yili Uyghur diyarini igilep, bu jayda öz kommunistik hakimiyitini ornatqandin kéyin türlük siyasiy, ijtima'iy-iqtisadiy özgertish we siyasiy heriketler élip bérishi jeryanida yüz berdi. Emma, 20-esirning 16-30-yilliri arisida bolsa char rusiye we kommunistik sistémidiki sowét rusiyesidin Uyghurlar diyarigha ammiwi köchüsh weqesimu yüz bergen idi.

1955-Yilidin 1962-yilighiche bolghan ariliqta Uyghur diyaridin omumyüzlük sowét ittipaqigha kétish we 1962-yili bolsa, 60 mingdin artuq ahalining ammiwi yosunda sowét ittipaqigha qéchish weqeliri yüz bérip, zor sanda ahale sowét ittipaqining ottura asiya jumhuriyetlirige yerleshti. Ene shularning arisida 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan jumhuriyiti dewride rehbiriy wezipilerni atqurghan, milliy armiyege qatnashqan we 1950-yillarda xitay kommunistik hakimiyiti shara'itidiki Uyghur diyarining ürümchi, ghulja, chöchek we bashqa jaylirida türlük xizmetlerni, hetta rehbiriy xizmetlerni qilghan Uyghur, qazaq, qirghiz, özbék, tatar we rus qatarliq millet wekillirimu bar idi.

Qazaqistandiki Uyghur tarixchisi qehriman ghojamberdining éytishiche, ene shu qétimliq köchüshte sherqiy türkistan jumhuriyiti dewride yuqiri, ottura rehberlik wezipiliri hem milliy armiyede yuqiri, ottura we töwen derijilik wezipilerni atqurghan hemde siyaset, memuriyet, medeniy-ma'arip, sen'et sahesidiki ishligen we milliy armiyede jengchi bolghan nahayiti köp sanda kishi qazaqistan we bashqa ottura asiya jumhuriyetlirige kélip makanlashti.
Shu qétimliq köchüshte ularning mutleq köpi qazaqistan'gha yerleshken bolup, qalghanliri uningdin kéyin qalsa özbékistanning tashkent shehirige, yene qirghizistanning bishkek qatarliq jaylirigha orunlashqan idi.
Shu köchüshke hetta Uyghur xelqining meshhur baturi, sherqiy türkistan jumhuriyiti dewridiki "Xelq qehrimani" ghéni batur, nilqa qozghilingining qomandani fatix baturmu bar idi. Ghéni batur deslepte tashkentke kétip, xéli uzun yillar tashkentte yashap, kéyin qazaqistan'gha köchüp kélip, hayatini qazaqistanda ötküzgen. Sowét ittipaqi hökümiti ghéni baturning Uyghur xelqining ichidiki inawiti we xelqni yéteklesh tesir küchini nezerge élip uninggha alahide étibar bergen idi.

Ene shu waqitlardiki köchüshte sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyesining ofitsérliridin biri, 1946-1948-yilliridiki, milliy armiye herbiy mektipining oqutquchisi, 1950-yillarda muhemmed imin iminof qomandanliqidiki 13-déwiziye shtabining ofitséri, 1961-yilighiche Uyghur aptonom rayonluq yashlar teshkilatining mes'uli bolghan batur ershidinofmu bar idi. Batur ershidinof ependi özining türlük siyasiy bésimlar tüpeylidin, bolupmu milliy inqilabqa qatnashqanliqi üchün siyasiy bésimlargha yoluqqanliqi üchün 1961-yili, sowét ittipaqining qazaqistan jumhuriyitining almuta shehirige kélip makanlashqanliqini éytqan idi.
Batur ershidinof qazaqistan penler akadémiyesidiki Uyghurshunasliq ornida ishlep, Uyghur edebiyati, dastanliri, tarixi mesililiri boyiche köpligen ilmi eserlerni yézip neshr qildurup, Uyghurshunasliq sahesige hesse qoshqan.

Tarixchi qehriman ghojamberdining éytishiche, sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti kadirlirining hetta 1950-yillarda Uyghur diyarida her xil rehbiri wezipilerni alghan, turmush we xizmet orni jehettin melum shexsiy imtiyazlargha érishken bolushigha qarimay, 1962-yilighiche bolghan ariliqta özlirining xizmet orunliri we turmush shara'itlirini tashlap sowét ittipaqigha kétishide türlük sewebler mewjut. Omumen, 1950-yillardin bashlap élip bérilghan "Üchke qarshi", "Beshke qarshi", "Yerlik milletchilikke zerbe bérish", "Istil tüzitish", "Chong sekrep ilgirilesh", kommunalishish we bashqa türlük heriketler Uyghur qatarliq yerlik ahalilerge qarita éghir bésimlarni peyda qilghan idi. Ene shu inqilab qatnashquchiliri eng qattiq bésim we zerbe bérish obyékti bolghan idi.

Bulardin bashqa yene sherqiy türkistan jumhuriyiti re'isi élixan töre 1946-yili, 6-ayda sowét ittipaqi teripidin tashkentke élip kétilip, tashkentte yashap, 1976-yili shu yerde wapat boldi. Milliy armiye bash qomandani, général mayor iwan palénof 1946-yili, 7-ayda sowét ittipaqigha kétip, shu yerde yashap 1955-yili tashkentte wapat bolghan idi. Sherqiy türkistan jumhuriyiti maliye ministiri enwer musabayof tashkentte, sherqiy türkistan jumhuriyiti bash katipi abdurewup mexum ibrahimi almutada yashap wapat boldi.

Pikirler (1)
Share

Sedef

Hörmetlik nebijan tariximizdin qimmetlik örnekler sunuwatqiningizdin minnetdarmen.Mushu témigha menmu qiziqimen.Chünki dadam otdélniye kamandiri bolghan.Bowam jumhuriyetning din ishlar bash emeldari bolghan.Bizning wetendiki jengde emes,sowét weten urushida"Weten ordini" alghan sülhi lutpullayof dégen kishi bolghaniken.Anamning tuqqanliridin.Shu kishi heqqide uchur alghili bolarmu?91-yili wapat bolghan.Ewladi bar choqum.Jawabingizni kütümen. Rehmet!

Apr 20, 2018 01:43 AM

Toluq bet