8-Апрел милли армийә күни-милли армийәгә 72 йил (3-)

Мухбиримиз үмидвар
2017-04-20
Share
uch-wilayet-jumhuriyet-jengchisi.jpg Шәрқий түркистан җумһурийити җәңчиси
RFA/Qutluq


1944-1949-Йиллардики милли азадлиқ инқилаб тарихиға даир тарихи әслимиләрдә вә китабларда қәйт қилинишичә, 1945-йили, 8-апрел күни қурулған миллий мунтизим армийә қисқа муддәтлик һәрбий мәшиқ вә тәйярлиқлардин кейин, 1945-йили,7-айдин башлап үч фронт бойичә һәрбий һәрикәткә өтти.

1945-Йили, 7-айдин таки 10-айниң бешиғичә болған үч айға йәтмигән вақит ичидә милли армийә қисимлири баш қоманданлиқ шитаби түзгән үч фронт бойичә уруш қилиш пиланиға асасән шималда тарбағатай вә алтайға, оттура йөнилиш бойичә шәрққә, йәни үрүмчигә тәрәпкә, җәнубта ақсу йөнилишигә йүрүш қилған болуп, шимали вә оттура йөнилиш уруши пүтүн или, тарбағатай вә алтай вилайәтлириниң бир гәвдигә айлинишини ишқа ашуруп, азад үч вилайәтниң таки 1949-йили, 10-айғичә өз алдиға мустәқил һакимийәт сүпитидә мәвҗут болуп турушини капаләткә игә қилған иди.

Сабиқ милли армийә шаһидлиридин тохти ибрайим қатарлиқларниң китаблириға таянғанда, милли армийәниң үч фронт бойичә уруши алди билән шимали йөнилиштә башланған болуп, чүнки тарбағатай вилайити, җүмлидин чөчәк қатарлиқ шәһәрләр ишғал қилинса, милли армийәниң оттура йөнилиштики гоминдаң армийәсиниң асаси күчи җайлашқан шихо вә җиңни игиләп, үрүмчигә йүрүш қилиш йолини ечишни капаләткә игә қилиш мумкин иди.

Шуңа шәрқий түркистан җумһурийити вақитлиқ һөкүмити вә милли армийә баш қоманданлиқ шитаби тарбағатай вә алтайға йүрүш қилишқа наһайити әһмийәт бәргән.

Милли армийә баш қоманданлиқ шитаби шимали фронтта җәң қилиш үчүн кәңсай 3-атлиқ полки вә моңғул айрим атлиқ дивизийонини аҗратқан болуп, 1945-йили, 7-айниң оттурилирида кәңсай 3-атлиқ полки сайрам көли бойиға орунлишип, шималға йүрүш қилишқа тәйярлиқ қилди.

Кәңсай 3-атлиқ полки асаслиқи кәңсай райони, лосигоң, ғулҗа шәһири қатарлиқ җайларда җәң қилған уйғур, рус вә қазақлардин түзүлгән болуп, мәзкур полкниң командири руслардин фатий лескин иди.

Милли армийә кәңсай атлиқ әскәрләр полки 1945-йили,24-июлғичә болған арилиқта толи, мофаң қатарлиқ җайларни ишғал қилип, дөрбилҗингә йетип келип уни қоршавға алди вә үч күнлүк қоршав җеңидин кейин, 29-июл күни дөрбилҗинни ишғал қилип, чөчәк шәһиригә йүрүш қилип, чөчәктә турушлуқ тарбағатай валийси пеңроңға әлчи әвәтип, уни тәслим болушқа дәвәт қилди. Лекин, милли армийәгә тәслим болушни халимиған пеңроң қатарлиқ гоминдаңниң чөчәктә турушлуқ икки полкиниң комадирлири вә мәмурий әмәлдарлар совет иттипақидин панаһлиқ тиләп, совет иттипақиға кетиш йоли билән өзини қутулдуруш чарисини қоллинип, совет иттипақиниң чөчәктики консулханисидин өзлирини қобул қилишни тәләп қилди.

Совет иттипақиниң йеқинда ашкариланған мәхпий архиплиридин мәлум болушичә, совет иттипақи ички ишлар хәлқ комиссариятиниң чегра қисимлири баш қомандани стаханов 1945-йили, 31-июл күни ички ишлар хәлқ комиссари берияға доклат йоллап, милли армийәниң 29-июл күни дөрбилҗинни игилигәнлики, чөчәктики совет муавин совет консули зәйнуллиниң бәхти чегрисиға келип, чөчәктики бир қисим хитай һәрбий-мәмурий әмәлдарлириниң совет иттипақиға өтүп панаһлинидиганлиқини уқтурғанлиқи, бу җайдики чегра сақлаш командири коволийовскийниң бу мәсилини юқириға доклат қилидиғанлиқини билдүргәнликини мәлум қилған. У йәнә шу күни чөчәктики вали пеңроң вә униң аилиси болуп, 500 әскәр вә офитсер, 500 дин артуқ пуқра вә башқилар болуп, җәмий 1100 адәмниң совет чегриси ичигә өткәнлики вә уларниң чегридин 15 километир җайдики вақитлиқ орунлаштурулғанлиқини доклат қилған.

Чөчәктин совет иттипақиға кәткән гоминдаң һәрбий-мәмурий хадимлири вә пуқраларниң сани хитай тәрәп тарихи материяллирида 1400 адәм дәп көрситилгән болуп, әмма совет рәсми архип һөҗҗитидики сан 1100 адәмдин ибарәттур.

Нәтиҗидә, 31-июл күни тинчлиқ билән чөчәк азад болған вә бу җайлардики партизанлар вә милли армийә бирләштүрүлүп, кәңсай полки бир биргадиға айландурулған.


Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт