Сталинниң әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң өлүми һәққидики мәхпий телеграммиси

Мухбиримиз үмидвар
2018-05-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әхмәтҗан қасими билән абдукерим аббасоф сөһбәттә. 19947-Йили, нәнҗиң.
Әхмәтҗан қасими билән абдукерим аббасоф сөһбәттә. 19947-Йили, нәнҗиң.
erktv.com

1944-1949-Йиллиридики уйғур, қазақ вә башқа хәлқләрниң миллий азадлиқ һәрикитиниң рәһбәрлиридин әхмәтҗан қасими, исһақбек муноноф қатарлиқ кишиләрниң хитай коммунист армийәси хитайниң ғәрбий шимали вә уйғур диярини игиләш алдида туюқсиз коллектип қазаға учриши 20-әсир мәркизи асия, җүмлидин уйғур дияри вә хитай тарихидики наһайити зор вәқә һесаблиниду. Гәрчә, хитай һөкүмити әхмәтҗан қасими қатарлиқ миллий азадлиқ инқилаб рәһбәрлириниң бейҗиңда ечилидиған хитай дөләтлик йеңи сиясий кеңәш йиғиниға қатнишиш үчүн йолға чиқип, 1949-йили, 27-авғуст күни совет иттипақи территорийәсидә айропилан қазасиға учрап вапат болғанлиқини елан қилип, 70 йилға йеқин вақиттин буян мәзкур қаза һәққидики тәкшүрүш доклати вә мунасивәтлик пакитлиқ һөҗҗәтләрни елан қилмай, пәқәт уларниң айропилан қазасиға учриғанлиқинила ейтип кәлгән иди. Әмма, әхмәтҗан қасими қатарлиқ миллий инқилабниң алий дәриҗилик сиясий вә һәрбий рәһбәрлириниң бирақла қазаға учриши һәққидә әйни вақиттин тартип, таки һазирғичә миллий инқилаб қатнашқучилири вә хәлқ ичидә һәр түрлүк қияслар, гуманлиқ пәрәзләр давамлишип, бу вәқә һәтта хәлқарадики бир қисим тарихи әсәрләрдә «сирлиқ айропилан һадисиси» дәп аталди.

Әнқәрәдики һаҗитәппә университетиниң тарих оқутқучиси доктор әркин әкрәмниң қаришичә, буниң сәвәбини асаслиқи бу вәқәниң азадлиқ йолида күрәш қиливатқан, уйғурларниң тәқдирини бәлгиләйдиған муһим пәйттә йүз беришиниң уйғурлар үчүн наһайити тасадипий туюлғанлиқи һәм хитай һөкүмәт тәрәпниң йетәрлик пакитларни хәлққә көрситип бәрмигәнликигә бағлаш керәк.

Әхмәтҗан қасими қатарлиқлар зади қандақ һаятидин айрилди? һәқиқәтән улар айропилан қазасиға учриғанму? мәзкур өлүм вәқәсидә мутләқ мәхпийәтликләр барму? дегәндәк соаллар әтрапидики тәһлил, пәрәз вә көз қарашлар хитай һөкүмитиниң рәсмий мәлуматлири билән параллел давамлишип келиватқан болсиму, әмма һазирғичә мәзкур айропилан қазасиға аит совет тәрәпниң бирәр мәхпий һөҗҗити техи ашкара елан қилинмиған иди. Бирақ, мана мундақ мутләқ мәхпий һөҗҗәтниң бири йеқинда америкидики водров вилсон мәркизи тәрипидин елан қилинди.

Мәзкур мутләқ мәхпий һөҗҗәт совет иттипақи алий рәһбири йосиф сталинниң бейҗиңдики сиясий мәслиһәт кеңишиниң йиғиниға қатнишиш үчүн йолға чиққан вәкилләр өмикиниң айропилан қазасиға учриғанлиқ хәвирини мав зедоңға йәткүзгәнлики билән мунасивәтликтур.

Йосиф сталин 1949-йили, 2-сентәбир күни хитай компартийәси баш секретари мав зедоңға мутләқ мәхпий телеграмма йоллап, «шинҗаң демократик тәшкилатлар вәкиллириниң иркутский районида айропилан қазасиға учриғанлиқини вә өзлириниң тездин йәнә бир өмәкни әвәтиш тәдбири алидиғанлиқи» ни билдүргән.

Телеграмма мундақ йезилған:
«Йолдаш мав зедоңға; зор қайғу билән шуни сизгә уқтурушимиз керәкки, бейҗиңдики сиясий мәслиһәт кеңиши йиғиниға қатнишиш үчүн бир қанчә күн илгири ғулҗидин учқан шинҗаң демократик тәшкилатлар вәкилләр өмики олтурған айропилан иркутский районида мурәккәп атмосфера шараитиға дуч келип, һадисигә учрап, учқучилар вә вәкилләр өмики қаза қилди.»

Йосиф сталин гәрчә бу телеграммида вәкилләр өмики әзалириниң исимлирини атимисиму, әмма у әхмәтҗан қасими, исһақбек муноноф, дәлилқан сугурбайеф, абдукерим аббасоф вә башқиларни нәзәрдә тутқан иди. Лекин, бу телеграммида әхмәтҗан қасими қатарлиқларниг қазаға учриған ениқ күниниң көрситилмәслики диққәткә сазавәр болуп, бу чесла һәққидә һәр хил учур мәвҗут, хитай тәрәп әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң 1949-йили 27-авғуст күни қаза болғанлиқини изчил ейтип кәлгән болсиму, әмма йеқинда русийәдә елан қилинған мәзкур вәқә һәққидики учурларда бу айропилан вәқәсиниң 25-авғуст күни йүз бәргәнлики көрситилди.

Әнқәрәдики һаҗитәппә университетиниң тарих оқутқучиси әркин әкрәмниң қаришичә, һәтта мав зедоң, җу енләй қатарлиқлар 1949-йили 2-сентәбир күни сталинниң әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң өлүми һәққидики телеграммини тапшуруп алсиму, бирақ улар әхмәтҗан қатарлиқларға билдүргән тәзийәнамилиридә мәзкур еғир паҗиәлик вәқәниң вақтини «9-ай» дәп атиған.

Әркин әкрәмниң ейтишичә, әслидә мундақ мүҗмәллик садир болмаслиқи керәк иди. Улар чоқум ениқ күнни йезиши керәк иди.

Сталинниң телеграммисидики йәнә бир мүҗмәллик, у «шинҗаң демократик тәшкилатлар вәкиллири олтурған айропиланниң ғулҗидин учқанлиқини» язған. Әмәлийәттә ундақ әмәс болуп, әхмәтҗан қасими қатарлиқлар 1949-йили, 23-авғуст күни ғулҗидин аптомобил билән айрилип алмутада болған. Әҗәба сталин шундақ хаталишамду?

Һәтта 1950-1960-йилларда совет иттипақиға көчүп кәткән сабиқ миллий азадлиқ инқилаб қатнашқучилири вә миллий армийә офитсерлиридин асим бақи, һашир ваһиди вә башқилар совет иттипақи йимирилгәндин кейин, 1942-1949-йиллири арисида совет иттипақиниң ғулҗиға әвәткән бихәтәрлик хадими, кейин бишкәктә яшиған дохтур һакимҗаппар яруллабекофниң ағзаки баянлири арқилиқ әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң алмутада совет иттипақи хадимлири билән сөһбәттә болуп, өз миллий мәнпәәтлиридә чиң турғанлиқи үчүн москваға елип берилип, зиянкәшликкә учриғанлиқиға аит учурларни оттуриға қойди. Бу нуқта асим бақиниң «хунзирлик» намлиқ китабчисида ениқ көрситилди.

Сабиқ миллий армийә офитсери, тарихи шаһитлардин батур әршидинофниң ейтишичә, әхмәтҗан қасими алмутаға кәлгәндин кейин, алмутада бир қатар учришишлар болған болуп, әйни вақиттики алмутада чиқидиған «қазақ ели» журнили баш муһәррири, совет уйғурлири вәкиллиридин қадир һәсәноф өзиниң алмутада әхмәтҗан билән учрашқанлиқи вә уни айродромиға узитип қойғанлиқини 1960-йилларда батур әришиднофқа сөзләп бәргән.

Водров вилсон мәркизи елан қилған сталинниң мәзкур мутләқ мәхпий телеграммисидин әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң өлүми вә вәкилләр өмикиниң чоқум бейҗиңдики сиясий кеңәш йиғиниға қатнишишиниң совет иттипақи һәм хитай компартийәси үчүн нәқәдәр муһим икәнликини көрүвелишқа болиду. Сталин телеграммисиниң ахирида: «биз ғулҗидин бейпиңдики сиясий мәслиһәт кеңишиниң йиғиниға қисқартилған сандики вәкилләрдин болсиму йеңи өмәкниң әвәтилиши үчүн тәдбир қоллинимиз» дәп кәскин вә ениқ ейтқан.

Әркин әкрәмниң қаришичә, бейҗиңдики йиғинға вәкил әвәтиш вә әвәтмәсликни, һәтта кимләрниң бериши вә бармаслиқини сталин һөкүмити биваситә бәлгиләш күчигә игә. Һәқиқәтән, сталин мав зедоңға әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң қазаға учриғанлиқ телеграммисини әвәтип бир һәптә ичидә уйғурлардин сәйпидин әзизи, тарбағатай муавин валийси, әслидә ташкәнттә туғулған өзбекләрдин алимҗан һакимбайоф, үрүмчидики хитай зиялийлиридин туҗи, йәнә бир нәпәр уйғур хадим, бир нәпәр шевә тәрҗимандин тәркиб тапқан вәкилләр өмики 9-айниң 8-күни москвадин әвәтилгән мәхсус хадимниң һәмраһлиқида, мәхсус айропиланда олтуруп, биваситә ғулҗидин учуп сәпәргә атланди.

Сәйпидин әзиз билән әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң сәпири тамамән охшимиған болуп, әхмәтҗан қатарлиқлар ғулҗидин алмутаға аптомобил билән барди вә арилиқта бир қанчә күн өткән болса, сәйпидин әзизи биваситә сталин әвәткән айропилан билән биваситә ғулҗидин учти һәм сақ-саламәт бейҗиңға йетип берип, йиғинда «ортақ программини қоллайдиғанлиқи» вә қатнишип, хитай компартийәсиниң рәһбәрликини шәртсиз қобул қилидиғанлиқини җакарлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт