8-Апрел миллий армийә хатирә күни: миллий армийигә 72 йил (4)

Мухбиримиз үмидвар
2017-05-04
Share
Milliy-armiye-5-korpus-1.jpg 1950-Йили сентәбирниң ахири хитай хәлқ җумһурийити қурулғанлиқиниң бир йиллиқ мурасимиға қатнишиш үчүн бейҗиңға йетип барған 5-корпус (миллий армийә) ниң командирлири (оңдин солға генерал муһәммәтимин иминоф, генерал лескин, генерал зунун тийипоф, нусипқан күнбайеф, рәфиқ байчурин)
RFA/Qutlan

1945-Йили, 8-апрел күни қурулған миллий армийәниң үч фронт бойичә җәң қилиш планиниң бир қисми җәнуби йөнилиш бойичә, йәни муздаван арқилиқ ақсуға партизан әтрити әвәтип, бу йәрдики гоминдаң қораллиқ күчлириниң тәңри тағлиридин өтүп, или тәвәсигә һуҗум қилип, миллий армийәниң оттура вә шимали йөнилиштики һәрбий һәрикәтлиригә зиян селишидин сақлиниш иди.

Шәрқий түркистан җумһурийити вақитлиқ һөкүмити 1945-йили, 7-айниң бәшинчи күни, ақсуда җәң қилидиған партизан әтритини рәсмий бекиткән болуп, бу әтрәткә қасимҗан қәмбири һөкүмәт вәкили сүпитидә башчилиқ қилип, һөкүмәт вәкиллирини башлап меңиш, һәрбий җәһәттә сопахун совуроф әтрәт башлиқи болуш, абдукерим аббасоф сиясий комиссар, дамолла разийоф дини ишларға мәсул болуш бәлгиләнди.

Ақсуда җәң қилидиған мәзкур әтрәт асаслиқи сопахун совуропниң өзи билән биргә гоминдаң қошунидин миллий армийә тәрәпкә өткән 90 дин артуқ уйғур әскиридин түзүлгән болуп, сабиқ миллий армийә офитсери тохти ибраһимниң йезишичә, мәзкур атлиқ әтрәтниң адәм сани 150 киши әтрапида иди.

Әтрәт 7-айниң 18-күни ғулҗа шәһиридин йолға чиқип, қизилкүрәгә йетип кәлгән вә 23-чесла қизилкүрә наһийә базиридин йолға чиққан. Йолға чиқиш алдида җумһурийәт рәиси әлихан төрә қатарлиқлар келип, узитиш мурасими өткүзгән.

Бу йил 3-айда 94 йешида бишкәктә вапат болған сабиқ миллий армийә майори, мәрһум хәмит кәнҗибайеф ақсу урушиға қатнашқан болуп, у буниңдин үч йил илгири өз һаят мусаписини әслигәндә, ақсу уруши җәряни һәққидә тохтилип, мәзкур әтрәтниң текәстин атлинип, тәңри тағлиридин өтүп, бай, қорған вә җам қатарлиқ җайларни игилигәнликини, бу җәрянда, әтрәткә йәнә совет иттипақиниң ғулҗиға әвәткән мәхпий һәрбий вәкиллиридин уйғурчә искәндәр вә закир дәп аталған икки кишиниңму өзлири билән биргә болғанлиқини баян қилған иди.

Тарихи мәлуматларға қариғанда, мәзкур әтрәт 3-авғут күни байниң қийир дегән җайини, 8-айниң 8-күни төт саәт җәң қилиш арқилиқ бай наһийә базирини азад қилип, һөкүмәт тәсис қилди, арқидин 8-айниң 19-күни музат давинидики тосуқ қорғанға һуҗум башлап, бир қанчә күнлүк җәңдин кейин уни игиләп, или билән җәнуб арисини туташтуридиған музат давинини контроллуқ астиға алди һәмдә қорғанда өзини тәртипкә салди.

Сопахун совурофниң "мән кәчкән кечикләр" намлиқ әслимисидә йезилишичә, улар қорғанда қошунни тәртипкә селип олҗа алған қораллар билән йеңидин елинған әскәрләрни қоралландуруп, өз әтритини зорайтти вә 28-чесла ақсу кона шәһәргә йүрүш қилған. Партизанлар 9-айниң 1-күни кона шәһәрни азад қилип, бу йәрдә һөкүмәт қурған вә 7-сентәбир күнидин башлап ақсу шәһиригә һуҗум қилип, шәһәрни қоршавға алған. Буниң билән икки айға созулған ақсуға қоршап һуҗум қилиш уруши башланған.

Сабиқ миллий армийә майори, мәрһум хәмит кәнҗибайеф ақсу уруши җәряни һәққидә тохталди.

Хәмит кәнҗибайефниң әслишичә, лекин, ақсуни қоршавға алған әтрәт бир қанчә күн ақсуға қоршап һуҗум қилғандин кейин, кучар тәрәптин көп сандики гоминдаң қошунлириниң қорған тәрәпкә, йәни муз даванға һуҗум қилидиғанлиқ хәвирини аңлап, дәрһал муз даван әтрапиға чекинди. Улар 9-айниң оттурилирида илидин ярдәмгә кәлгән мирзигүл насироф вә асилхан төрә башчилиқидики ярдәмчи әтрәт билән бирләшкәндин кейин, йәнә қайтидин кона шәһәрни игиләп, ақсу шәһирини қайтидин қоршавға алди. Бу қетимқи қоршап һуҗум қилиш таки 14-өктәбирғичә давамлашқан иди.

Мәрһум миллий армийә майори хәмит кәнҗибайефниң ейтишичә, ақсуға қоршап һуҗум қилиш җәрянида кона шәһәр, бай вә ақсу шәһири әтрапидики бир қисим хәлқ қозғилаңчилар сепигә қошулуп, ақсуни қоршавға алған қошун тәркибини көпәйткән болсиму, бирақ қорал-ярақ, оқ-дора вә озуқ-түлүк йетишмәслик көрүлгән.

Ақсу урушиға ярдәмгә әвәтилгән җумһурийәт рәиси әлихан төриниң оғли асилхан төриниң кейинки вақитларда йезип қалдурған әслимисидә дейилишичә, илидин чоң көләмдики ярдәмчи қошун кәлмигәндин сирт йәнә или тәрәптин һечқандақ қорал-ярақ вә оқ-дора ярдими болмиғанлиқи үчүн ақсуни қоршап турған қошун көп қийинчилиқ тартқан вә асилхан төрини илидин ярдәм сорашқа әвәткән.

Сабиқ миллий армийә офитсери тохти ибраһимниң "миллий армийиниң җәңгивар мусаписи" мавзулуқ китаби вә башқа әслимиләрдә көрситилишичә, қозғилаңчилар көп қетим ақсу сепилиға һуҗум қилған болсиму, шәһәрни елиш имканийити болмиған. Ахири улар ләхмә колап сепилни партлитип, шәһәргә һуҗум қилишқа тәйярлиниватқанда туюқсиз, миллий армийә баш қоманданлиқ штабидин ақсудин чекиниш буйруқи кәлгән вә 14-өктәбир күни ақсудин чекингән.

Хәмит кәнҗибайефниң ейтишичә; һәтта алди билән партизанларниң қоллиридики совет аптоматлириниң һәммиси йиғип кетилгән.

Доктор әркин әкрәм миллий армийиниң ақсудин чекиниш сәвәблириниң хәлқаралиқ арқа көрүнүшкә вә совет-хитай мунасивәтлири йеңи өзгириши билән мунасивәтлик икәнликини көрсәтти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт