Миллий армийә хатирә күни: миллий армийәгә 72 йил (5)

Мухбиримиз үмидвар
2017-05-11
Share
Milliy-armiye-generalliri-we-ofitserliri.jpg Миллий армийә офитсерлири. (Тарихий материяллардин сүрәткә елинған. Орни вә вақти ениқ әмәс)
RFA/Oyghan

Тарихи мәлуматларға қариғанда, миллий армийәниң җәнубқа, йәни ақсу тәвәсигә әвәтилгән партизан әтрити 1945-йили 8-айниң бешидин таки 1945-йили 10-айниң ахириғичә болған икки айдин артуқ вақит җәрянида илгири-кейин ақсу вилайити тәвәсидики бай наһийәси, кона шәһәр наһийәси вә ақсу шәһири әтрапиғичә болған җайларни игиләп, бу йәрдики гоминдаң қошуни билән уруш қилди. Бу җәрянда, миллий армийәму шимали вә оттура йөнилиштә җәң қилип, или, тарбағатай вә алтайдин ибарәт үч вилайәтни бир гәвдигә айландурған иди.

Сопахун совурофниң «мән кәчкән кечикләр» мавзулуқ әслимиси вә башқа тарихи мәнбәләргә таянғанда, шәрқий түркистан җумһурийәт вақитлиқ һөкүмити вә миллий армийә баш қоманданлиқ штаби ақсудики партизанлиқ һәрикитигә алаһидә әһмийәт бәргән болсиму, бирақ немишқидур, бу линийәгә баштин-ахири зор әскири күч әвәтмигән. Ақсуға чүшкән бу партизанлар икки айдин артуқ вақит җәрянида, илидин йетәрлик ярдәмчи қошун вә оқ-дориларға еришәлмигән иди.

Әйни вақитта сталин һөкүмити мәхпий түрдә миллий азадлиқ инқилабни, җүмлидин миллий армийәниң уруш һәрикәтлирини қоллаватқан болуп, миллий армийә қорал-ярақ, оқ-дора, офитсер җәһәтләрдин ярдәм көрсәткән иди. Йеқинқи йилларда ашкариланған мәхпий совет архип һөҗҗәтлиридин мәлум болушичә, совет иттипақи компартийәси сиясий бюроси, 1945-йили, 26-июн күни миллий армийәгә ярдәм бериш қарарини қобул қилған болуп, шиху вә тарбағатайдики урушларда бу ярдәмләр өз ролини җари қилдурған иди.

Доктор әркин әкрәмниң ейтишичә, совет иттипақи 1944-1945-йиллири уйғур қатарлиқ хәлқләрниң миллий азадлиқ һәрикитини өзлириниң стратегийәлик мәнпәәтлири вә өз еһтияҗи үчүн қоллиған, униңдин пайдиланған вә ярдәм көрсәткән иди.

Совет иттипақи тәрәп охшашла ақсудики мәзкур партизанлиқ һәрикәтлиригә алаһидә диққәт қилған болуп, совет иттипақиниң ғулҗидики һәрбий-сиясий вәкили генерал егнаров совет иттипақи ички ишлар хәлқ комиссари лавренти берияни милли армийәниң һәрбий һәрикәтлири вә әлихан төриниң паалийәтлирини вақти-вақтида хәвәрләндүрүп турған һәм шу қатарда сопахун совуроф қатарлиқлар командирлиқидики мәзкур әтрәтниң ақсудики әһвали һәққидиму давамлиқ доклат қилған. Рошәнки ақсудики бу һәрикәткә совет иттипақи тәрәп алаһидә диққәт қилған. Мәсилән, 1945-йили 18-июл күни генерал егнаровниң совет иттипақи ички ишлар хәлқ комиссари берияға йоллиған доклатида,сопахунниң әтрәт башлиқи болуп, униң қол астида гоминдаң тәрәптин шәрқий түркистан җумһурийити тәрәпкә өткән 90 қәшқәрлик уйғур әскәрниң ақсуда уруш қилиш үчүн әтрәт тәйярланғанлиқини һәм ақсуда елип берилидиған партизанлиқ һәрикитиниң тәйярлиқ ишлирини мәлум қилған. Егнаровниң 23-авғуст күни берияға вә у арқилиқ совет иттипақи алий рәһбәрлири сталин һәм молотовқа йоллап берилгән доклатида сопахун әтритиниң 9-авғуст күни байниң йенидики бир җайни игилигәнлики, 70 кишилик хитай қаравулханисиниң қечип кәткәнлики, бай хәлқиниң ғулҗиға вәкилләр әвәткәнликини мәлум қилған. Егнаров бир һәптиләр өткәндин кейин йоллиған доклатида 14-авғуст күни сопахун әтритиниң байни ишғал қилғанлиқини мәлум қилған.

Қисқиси, ғулҗидики 2-дом ақсуға әвәтилгән бу әтрәтниң барлиқ паалийәтлирини таки шу йили 11-айғичә вақти-вақтида мәхпий түрдә москваға мәлум қилип турған иди.

Генерал егнаров әң ахирида шу йили 11-айдики берияға йоллиған бир доклатида сопахун әтритиниң илиға чекинип чиққанлиқи вә униң әскәрлириниң 70 дин артуқ адәмниң өлгәнлики, сопахунниң ишларниң һәммисини өзлиридин, йәни 2-дом вәкиллиридин көрүп шикайәт қилғанлиқини доклат қилған иди.

Сабиқ миллий армийә майори, мәрһум хәмит кәнҗибайефниң һаят вақтида ейтишичә, улар ақсу әтрапидин чекинишни һәргиз ойлашқан әмәс, улар ақсуни қоршап турғанда, бир күни бир рус офитсер пәйда болуп, бир қанчә күндин кейин кәткән. Нәтиҗидә, улар узун өтмәй ақсудин чекингән болуп, миллий армийә штабидин кәлгән чекиниш буйруқини иҗра қилмай мумкин әмәс иди.

Мәрһум миллий армийә майори хәмит кәнҗибайефниң ейтишичә, ақсу уруш җәрянида икки ай вақит җәрянида или тәрәптин чоңрақ көләмдә һәрбий ярдәм кәлмәсликидин қариғанда, ақсу уруши пәқәт әлихан төрә қатарлиқ җумһурийәт рәһбәрлириниң арзуси бойичә болған болуп, миллий армийәни контрол қиливатқан совет тәрәп инқилабниң ақсу вилайити тәвәсидә толуқ ғәлибә қилишини халимиған болуши мумкин.

Ақсу урушиниң ақивити һәққидә һәр хил баһалар изчил мәвҗут болмақта. Әйни вақитта хитай гоминдаң тәрәп өзлирини ғәлибә қилғучи сүпитидә тәшвиқ қилған иди. Әмма, уйғурлар партизанлар ақсу шәһирини алалмиған болсиму, әмма ақсу әтрапидики кәң җайларда ғәлибә қилған, әмма ахирида буйруқ бойичә чекинип кәтти. Шуңа бу һәрикәт толуқ ғәлибә қилинған әмәс дәп қарайду.

Ақсу урушиға мунасивәтлик мәсилиләр һәққидә доктор қаһар барат, доктор әркин әкрәмләр өзлириниң бир қатар қарашлирини оттуриға қойди.

Юқиридики аваз улинишидин тәпсилатини аңлиғайсиз.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.