Milliy armiye xatire küni: milliy armiyege 72 yil (5)

Muxbirimiz ümidwar
2017-05-11
Share
Milliy-armiye-generalliri-we-ofitserliri.jpg Milliy armiye ofitsérliri. (Tarixiy matériyallardin süretke élin'ghan. Orni we waqti éniq emes)
RFA/Oyghan

Tarixi melumatlargha qarighanda, milliy armiyening jenubqa, yeni aqsu tewesige ewetilgen partizan etriti 1945-yili 8-ayning béshidin taki 1945-yili 10-ayning axirighiche bolghan ikki aydin artuq waqit jeryanida ilgiri-kéyin aqsu wilayiti tewesidiki bay nahiyesi, kona sheher nahiyesi we aqsu shehiri etrapighiche bolghan jaylarni igilep, bu yerdiki gomindang qoshuni bilen urush qildi. Bu jeryanda, milliy armiyemu shimali we ottura yönilishte jeng qilip, ili, tarbaghatay we altaydin ibaret üch wilayetni bir gewdige aylandurghan idi.

Sopaxun sowurofning "Men kechken kéchikler" mawzuluq eslimisi we bashqa tarixi menbelerge tayan'ghanda, sherqiy türkistan jumhuriyet waqitliq hökümiti we milliy armiye bash qomandanliq shtabi aqsudiki partizanliq herikitige alahide ehmiyet bergen bolsimu, biraq némishqidur, bu liniyege bashtin-axiri zor eskiri küch ewetmigen. Aqsugha chüshken bu partizanlar ikki aydin artuq waqit jeryanida, ilidin yéterlik yardemchi qoshun we oq-dorilargha érishelmigen idi.

Eyni waqitta stalin hökümiti mexpiy türde milliy azadliq inqilabni, jümlidin milliy armiyening urush heriketlirini qollawatqan bolup, milliy armiye qoral-yaraq, oq-dora, ofitsér jehetlerdin yardem körsetken idi. Yéqinqi yillarda ashkarilan'ghan mexpiy sowét arxip höjjetliridin melum bolushiche, sowét ittipaqi kompartiyesi siyasiy byurosi, 1945-yili, 26-iyun küni milliy armiyege yardem bérish qararini qobul qilghan bolup, shixu we tarbaghataydiki urushlarda bu yardemler öz rolini jari qildurghan idi.

Doktor erkin ekremning éytishiche, sowét ittipaqi 1944-1945-yilliri Uyghur qatarliq xelqlerning milliy azadliq herikitini özlirining stratégiyelik menpe'etliri we öz éhtiyaji üchün qollighan, uningdin paydilan'ghan we yardem körsetken idi.

Sowét ittipaqi terep oxshashla aqsudiki mezkur partizanliq heriketlirige alahide diqqet qilghan bolup, sowét ittipaqining ghuljidiki herbiy-siyasiy wekili général égnarow sowét ittipaqi ichki ishlar xelq komissari lawrénti bériyani milli armiyening herbiy heriketliri we elixan törining pa'aliyetlirini waqti-waqtida xewerlendürüp turghan hem shu qatarda sopaxun sowurof qatarliqlar komandirliqidiki mezkur etretning aqsudiki ehwali heqqidimu dawamliq doklat qilghan. Roshenki aqsudiki bu heriketke sowét ittipaqi terep alahide diqqet qilghan. Mesilen, 1945-yili 18-iyul küni général égnarowning sowét ittipaqi ichki ishlar xelq komissari bériyagha yollighan doklatida,sopaxunning etret bashliqi bolup, uning qol astida gomindang tereptin sherqiy türkistan jumhuriyiti terepke ötken 90 qeshqerlik Uyghur eskerning aqsuda urush qilish üchün etret teyyarlan'ghanliqini hem aqsuda élip bérilidighan partizanliq herikitining teyyarliq ishlirini melum qilghan. Égnarowning 23-awghust küni bériyagha we u arqiliq sowét ittipaqi aliy rehberliri stalin hem molotowqa yollap bérilgen doklatida sopaxun etritining 9-awghust küni bayning yénidiki bir jayni igiligenliki, 70 kishilik xitay qarawulxanisining qéchip ketkenliki, bay xelqining ghuljigha wekiller ewetkenlikini melum qilghan. Égnarow bir heptiler ötkendin kéyin yollighan doklatida 14-awghust küni sopaxun etritining bayni ishghal qilghanliqini melum qilghan.

Qisqisi, ghuljidiki 2-dom aqsugha ewetilgen bu etretning barliq pa'aliyetlirini taki shu yili 11-ayghiche waqti-waqtida mexpiy türde moskwagha melum qilip turghan idi.

Général égnarow eng axirida shu yili 11-aydiki bériyagha yollighan bir doklatida sopaxun etritining iligha chékinip chiqqanliqi we uning eskerlirining 70 din artuq ademning ölgenliki, sopaxunning ishlarning hemmisini özliridin, yeni 2-dom wekilliridin körüp shikayet qilghanliqini doklat qilghan idi.

Sabiq milliy armiye mayori, merhum xemit kenjibayéfning hayat waqtida éytishiche, ular aqsu etrapidin chékinishni hergiz oylashqan emes, ular aqsuni qorshap turghanda, bir küni bir rus ofitsér peyda bolup, bir qanche kündin kéyin ketken. Netijide, ular uzun ötmey aqsudin chékin'gen bolup, milliy armiye shtabidin kelgen chékinish buyruqini ijra qilmay mumkin emes idi.

Merhum milliy armiye mayori xemit kenjibayéfning éytishiche, aqsu urush jeryanida ikki ay waqit jeryanida ili tereptin chongraq kölemde herbiy yardem kelmeslikidin qarighanda, aqsu urushi peqet elixan töre qatarliq jumhuriyet rehberlirining arzusi boyiche bolghan bolup, milliy armiyeni kontrol qiliwatqan sowét terep inqilabning aqsu wilayiti teweside toluq ghelibe qilishini xalimighan bolushi mumkin.

Aqsu urushining aqiwiti heqqide her xil bahalar izchil mewjut bolmaqta. Eyni waqitta xitay gomindang terep özlirini ghelibe qilghuchi süpitide teshwiq qilghan idi. Emma, Uyghurlar partizanlar aqsu shehirini alalmighan bolsimu, emma aqsu etrapidiki keng jaylarda ghelibe qilghan, emma axirida buyruq boyiche chékinip ketti. Shunga bu heriket toluq ghelibe qilin'ghan emes dep qaraydu.

Aqsu urushigha munasiwetlik mesililer heqqide doktor qahar barat, doktor erkin ekremler özlirining bir qatar qarashlirini otturigha qoydi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin tepsilatini anglighaysiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet