Айшәмхан-шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң намсиз қәһримани (5)

Мухбиримиз үмидвар
2019-05-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Миллий армийәниң аял җәңчилири. 1945-Йиллири.
Миллий армийәниң аял җәңчилири. 1945-Йиллири.
Photo: RFA

Уйғур қәһриманни өлтүргән уйғур җаллат

1945-Йили, 9-айниң ахирқи күнлири, шәрқий түркистан миллий армийәсиниң аз сандики қисимлири ақсу йеңи шәһәр сепилини қоршап һуҗум қилишни давамлаштурди. 10-Айниң дәсләпки күнлири гоминдаң айропиланлири сепил ичигә қорал-ярақ, йемәк-ичмә, пул қачиланған шарларни ташлиған болсиму, әмма шарларниң бир қисми сепил сиртиға чүшүп, икки тәрәп шар талишип бир мәйдан җәң қилди. Мана шу күни ақсудики җав хәнчи башлиқ хитай һәрбий даирилири 20 күнләр вақит әсирликтә тутуп туруватқан миллий армийә җәңчиси айшәмханни җаза мәйданиға елип чиқип өлтүрди.

Айшәмханниң ахирқи тәқдиригә аит әһваллардин хәвәрдар шаһитларниң баянлири асасида қалдурулған хатириләр топлимида қәйт қилинишичә, гоминдаңниң осман исимлик наһайити қарам вә қара көңүл бир уйғур әскиригә айшәмханниң каллисини елиш вәзиписи тапшурулған болуп, у айшәмхан нәзәрбәндтә туруватқан гоминдаң қошуниниң һәрбий дохтурханисиниң хадими, туңган аялниң өйигә келип, қиличини ялиңачлап айшәмханни елип маңмақчи болғанда, айшәмхан учисидики миллий армийә кийимлирини түзәштүргән һалда һеч қорқмастинла униң алдиға көкрәк кирип чиқиду. Айшәмханниң қәтий ирадисидин қайил болған бу туңган аял османға қарап: «у аялму уйғур вә мусулман, сизму уйғур вә мусулман турсиңиз, уни өлтүрүшкә қандақ қолиңиз бариду?» дәп сориғанда, осман: «маңиму немә чарә, иҗра қилмисам ‹дүшмәнгә ич ағирттиң'-дәп мениму җадуға басиду яки етиветиду» дәп айшәмхамни елип маңиду.

Осман айшәмханни алдиға селип, уни сепил түвидики бир алдин тәйярлап қоюлған орәкниң йениға елип маңиду, әтрапида хитай офитсерлар османниң айшәмханни өлтүрүшини назарәт қилишип қарап турушқан болуп, улар һәтта осман айшәмханға ич ағритип, уни өлтүрмәй қалса униму қошуп өлтүрүшкә тәйяр иди. Айшәмхан җаза мәйданиға кетиветип: «сәнму уйғурму ?, сәнму мусулманму? сәнму бир әркәкму? қандақсигә сән бир уйғурни, мусулман қериндишиңни, маңа охшаш аҗиз бир аялни өлтүрүшкә қолуң бариду? биз вәтәнни, ақсуни азад қилимиз дәп җаң тикип елишиватсақ, сән қолуңдики қорални дүшмәнгә әмәс, бизгә ишлитиватисән, оғул бала болсаң қоралиңни әнә шу басқунчиларға қаритип ишләт» дәп хитаб қилған. Лекин, османда қилчә рәһим-шәпқәт, виҗдани туйғуси йоқ болуп, у айшәмханниң сөзигә писәнт қилмай, уни сепил түвидики орәкниң йениға елип берип, қолидики қилич билән уни чепишқа тәйярлиниду.

Айшәмхан ахирқи қетим униңға ғәзәп билән тикилип қарап: «ака мениң яш җенимға ичиңиз ағрисун!» дәйду. Әмма осман қиличини тәңләп туруп: «әгәр җениңға ичиң ағриған болса, тәслим болуп, биз үчүн хизмәт қилсаң болмамду?» дәп сорайду. Айшәмхан, : «мән сәпдашлирим алдида қәсәмяд қилған, қәсәмяд қилған киши қәсимигә асийлиқ қилса икки аләмдә қара йүз болиду. Мән қәсимимни бузмаймән, өлтүрсәң өлтүр, лекин сениңдин бир тәлипим бар, мениң калламни алғандин кейин бешимни сепил сиртиға ташливәткин, сәпдашлирим бешимни тепип мениң қандақ өлтурүлгәнликимни билиду вә чирайлиқ дәпнә қилиду» дәп өтүниду. Әмма, бу сөзләр османда қилчиму рәһим-шәпқәт, миллий вә инсани ғурур туйғуси ойғиталмайду.

Өзиниң айшәмханни техичә чапмай, униң билән сөзлишиватқанлиқини көрүп турған җав хәнчи, хоң ядоң қатарлиқ гоминдаң командирлириниң янлиридин тапанчилирини чиқарғанлиқини көргән осман улар мени атидиған болди дәп қорқуп, дәрһал айшәмханни бесип олтурғузуп, бешиға қилич уриду.

Лекин, айшәмхан узун сумбул чачлиқ болғанлиқи үчүн қилич чачқа тегип бойни үзүлмигәндә, осман иккинчи қетим зәрб билән чепип айшәмханиң гүзәл чирайлиқ көзлири ярашқан бешини тенидин җуда қилиду. Айшәмханниң миллий армийәниң һәрбий формисини кийгән гәвдиси бир аз һәрикәт қилип тохтайду. Осман қиличини сүртүветип, гәвдини орәккә ташливәткәндин кейин өзини көзитип турған хоҗайинлириниң алдиға берип салам берип, вәзиписини орундиғанлиқини доклат қилиду.

Қизиқ нуқта шуки, айшәмхан вәқәси, йәни униң паҗиәлик өлтүрүлүш әһвалиға аит топланған материялларда қәйт қилинишичә, җаллат осман өзиниң айшәмханни қандақ өлтүргәнлики вә униң өлүм алдида юқириқи сөзләрни дегәнликини һелиқи туңган аялниң әскәр еригә вә башқа гоминдаңниң уйғур әскәрлиригә бирму-бир сөзләп бәргән. Османдин бу тәпсилатни аңлиғанлар техи йеқинқи йилларғичә яшап бу вәқәни кейинкиләргә сөзләп бәргән. Айшәмханниң каллиси елиниш алдидиму йәнила өз қәсимигә вә ирадисигә садиқ болған, қорқмас роһидин һәтта җаллат осман вә османдин бу әһвални аңлиған башқа уйғур әскәрләрму тәсирлинип, айшәмханниң батурлуқиға қайил болушқан, һәтта бәзилири ич ағритқан болсиму, әмма һечким қолидики қораллирини җав хәнчи башлиқ хитай җаллат командир-әскәрлиригә қаритип, сепилни қоршап ятқан шәрқий түркистан миллий армийәси тәрәпкә өтүп, ақсуни азад қилип, өз юртидин мустәбитләрни қоғлап чиқириш күришигә атланмиған. Ақсудики гоминдаң 5-атлиқ полкиниң ашу осман, һәмдул вә башқа уйғур әскәрлири өзлириниң хитай командирлириниң буйруқлирини орундап, сопахун совуроф командирлиқидики шәрқий түркистан миллий армийә җәңчилири вә ақсуни азад қилишни төт көз билән күтүп, миллий армийәгә ярдәм көрситиватқан хәлқ билән җан тикип елишқан. Әнә шуларниң қаттиқ қаршилиқлири нәтиҗисидә ақсуни азад қилиш уруши ғәлибигә еришәлмигән.

Айшәмхан өлтүрүлүп, бир һәптиләрдин кейин, йәни 1945-йили, 10-айниң 12-күни миллий армийә хитай мәркизи һөкүмити вәкили билән шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити вәкиллири арисида тинчлиқ сөһбити башлиниш мунасивити билән ақсу қоршавини бикар қилип, чекинип кәткән. Хитайниң әнә шу уйғур әскәрлири чекингән миллий армийәниң арқисидин қоғлап нурғун җәңчиләрни вә пидаийларни һәм бигунаһ хәлқни қирғин қилишқа қатнашқан иди.

Америкадики уйғур тарих-мәдәнийәт тәтқиқатчиси, доктори қаһар баратниң қаришичә, османға охшаш хитайниң бу уйғур әскириниң өз қериндишини өлтүрүш йолини тутуши шуниңдәк ақсудики хитай қошуниниң уйғур әскәрлириниң шәрқий түркистан азадлиқи үчүн җәң қиливатқан миллий армийәгә қарши җәң қилиши миллий аң вә вәтәнпәрвәрлик идийәси билән мунасивәтлик мәсилидур. Әслидә бу уйғур әскәрләр өз ичидин қозғилип, миллий армийә тәрәптә туруп, ақсудики азғина хитай гоминдаң әскәрлирини йоқитип, миллий армийәгә маслишиши керәк иди. Лекин ундақ қилмиди. Буниңдики түп сәвәб, уйғурларниң һазирқи заман тарихидики миллий роһниң кәмчилликидин ибарәт трагедийә билән мунасивәтликтур.

Җав хәнчи башлиқ җаллатларниң буйруқи бойичә айшәмханниң тени дәпнә қилишқа рухсәт қилинмиған. Бирақ, бирқанчә күндин кейин униң беши вә тени ғайиб болған. Һечким немә болғанлиқини биләлмигән, бәзиләр уни ғалҗир итларға йәгүзүветилгән яки җәсәт ташливетидиған азгалға ташливетилгән вә яки намәлум кишиләр тәрипидин мәхпий дәпнә қиливетилгән дегәндәк һәр хил қарашта болған. Буниң ақивитидә айшәмхан қәбрисиз вә намсиз қәһриманға айланған.

1949-Йилидин кейин ақсу җәң мәйданида миллий армийәгә қарши җәң қилған җав хәнчи, хоң ядоң қатарлиқ хитай әскәр вә офитсерлири билән бир қатарда мәзкур уйғур әскәрлири, һәтта айшәмханни қилич билән чапқан осман исимлик уйғур җаллатму шуниңдәк миллий армийәни ақсу сепилиға чиқарғузмай, миллий армийә әскәрлирини өлтүргән хитайчә хачең, йәни һәмдул исимлик уйғур командирму һәқиқәткә қайтип хитай хәлқ азадлиқ армийәси тәрәпкә өткән. Осман, һәмдул қатарлиқлар 20-әсирниң ахирлириғичә пенсийә мааши елип яшиған. Айшәмхан, лутфулла мутәллип қатарлиқ уйғур қәһриман яшлирини ақсу сепили ичидә өлтүрүш буйруқи бәргән, ақсудики нурғун уйғур пуқралирини миллий армийәгә ярдәм бәрдиң дәп қирған полк командири җав хәнчи, 1947-йили җаң кәйши тәрипидин қәһриман сүпитидә нәнҗиңға чақиртилип тәқдирләнгән, әмма у 1952-йили, хитай компартийәси һакимийити тәрипидин өлүмгә мәһкум қилинған.

23 яшлиқ айшәмхан, 1944-1949-йиллардики шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилаби дәвридики қәһриман шәхсләрниң, болупму нами ривайәтләргә айланған ризвангүлгә охшаш аял қәһриманларниң бири болуп, униң өз ирадиси, өз қәсими вә миллий азадлиқ инқилабқа садиқ болуп, дүшмән қиличи алдида баш әгмәслик роһи вә униң нами 20-әсир уйғур тарихида тегишлик орнини тапқуси!

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт