Ayshemxan-sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabining namsiz qehrimani (5)

Muxbirimiz ümidwar
2019-05-23
Élxet
Pikir
Share
Print
Milliy armiyening ayal jengchiliri. 1945-Yilliri.
Milliy armiyening ayal jengchiliri. 1945-Yilliri.
Photo: RFA

Uyghur qehrimanni öltürgen Uyghur jallat

1945-Yili, 9-ayning axirqi künliri, sherqiy türkistan milliy armiyesining az sandiki qisimliri aqsu yéngi sheher sépilini qorshap hujum qilishni dawamlashturdi. 10-Ayning deslepki künliri gomindang ayropilanliri sépil ichige qoral-yaraq, yémek-ichme, pul qachilan'ghan sharlarni tashlighan bolsimu, emma sharlarning bir qismi sépil sirtigha chüshüp, ikki terep shar taliship bir meydan jeng qildi. Mana shu küni aqsudiki jaw xenchi bashliq xitay herbiy da'iriliri 20 künler waqit esirlikte tutup turuwatqan milliy armiye jengchisi ayshemxanni jaza meydanigha élip chiqip öltürdi.

Ayshemxanning axirqi teqdirige a'it ehwallardin xewerdar shahitlarning bayanliri asasida qaldurulghan xatiriler toplimida qeyt qilinishiche, gomindangning osman isimlik nahayiti qaram we qara köngül bir Uyghur eskirige ayshemxanning kallisini élish wezipisi tapshurulghan bolup, u ayshemxan nezerbendte turuwatqan gomindang qoshunining herbiy doxturxanisining xadimi, tunggan ayalning öyige kélip, qilichini yalingachlap ayshemxanni élip mangmaqchi bolghanda, ayshemxan uchisidiki milliy armiye kiyimlirini tüzeshtürgen halda héch qorqmastinla uning aldigha kökrek kirip chiqidu. Ayshemxanning qet'iy iradisidin qayil bolghan bu tunggan ayal osman'gha qarap: "U ayalmu Uyghur we musulman, sizmu Uyghur we musulman tursingiz, uni öltürüshke qandaq qolingiz baridu?" dep sorighanda, osman: "Mangimu néme chare, ijra qilmisam 'düshmen'ge ich aghirtting'-dep ménimu jadugha basidu yaki étiwétidu" dep ayshemxamni élip mangidu.

Osman ayshemxanni aldigha sélip, uni sépil tüwidiki bir aldin teyyarlap qoyulghan orekning yénigha élip mangidu, etrapida xitay ofitsérlar osmanning ayshemxanni öltürüshini nazaret qiliship qarap turushqan bolup, ular hetta osman ayshemxan'gha ich aghritip, uni öltürmey qalsa unimu qoshup öltürüshke teyyar idi. Ayshemxan jaza meydanigha kétiwétip: "Senmu Uyghurmu ?, senmu musulmanmu? senmu bir erkekmu? qandaqsige sen bir Uyghurni, musulman qérindishingni, manga oxshash ajiz bir ayalni öltürüshke qolung baridu? biz wetenni, aqsuni azad qilimiz dep jang tikip élishiwatsaq, sen qolungdiki qoralni düshmen'ge emes, bizge ishlitiwatisen, oghul bala bolsang qoralingni ene shu basqunchilargha qaritip ishlet" dep xitab qilghan. Lékin, osmanda qilche rehim-shepqet, wijdani tuyghusi yoq bolup, u ayshemxanning sözige pisent qilmay, uni sépil tüwidiki orekning yénigha élip bérip, qolidiki qilich bilen uni chépishqa teyyarlinidu.

Ayshemxan axirqi qétim uninggha ghezep bilen tikilip qarap: "Aka méning yash jénimgha ichingiz aghrisun!" deydu. Emma osman qilichini tenglep turup: "Eger jéninggha iching aghrighan bolsa, teslim bolup, biz üchün xizmet qilsang bolmamdu?" dep soraydu. Ayshemxan, : "Men sepdashlirim aldida qesemyad qilghan, qesemyad qilghan kishi qesimige asiyliq qilsa ikki alemde qara yüz bolidu. Men qesimimni buzmaymen, öltürseng öltür, lékin séningdin bir telipim bar, méning kallamni alghandin kéyin béshimni sépil sirtigha tashliwetkin, sepdashlirim béshimni tépip méning qandaq ölturülgenlikimni bilidu we chirayliq depne qilidu" dep ötünidu. Emma, bu sözler osmanda qilchimu rehim-shepqet, milliy we insani ghurur tuyghusi oyghitalmaydu.

Özining ayshemxanni téxiche chapmay, uning bilen sözlishiwatqanliqini körüp turghan jaw xenchi, xong yadong qatarliq gomindang komandirlirining yanliridin tapanchilirini chiqarghanliqini körgen osman ular méni atidighan boldi dep qorqup, derhal ayshemxanni bésip olturghuzup, béshigha qilich uridu.

Lékin, ayshemxan uzun sumbul chachliq bolghanliqi üchün qilich chachqa tégip boyni üzülmigende, osman ikkinchi qétim zerb bilen chépip ayshemxaning güzel chirayliq közliri yarashqan béshini ténidin juda qilidu. Ayshemxanning milliy armiyening herbiy formisini kiygen gewdisi bir az heriket qilip toxtaydu. Osman qilichini sürtüwétip, gewdini orekke tashliwetkendin kéyin özini közitip turghan xojayinlirining aldigha bérip salam bérip, wezipisini orundighanliqini doklat qilidu.

Qiziq nuqta shuki, ayshemxan weqesi, yeni uning paji'elik öltürülüsh ehwaligha a'it toplan'ghan matériyallarda qeyt qilinishiche, jallat osman özining ayshemxanni qandaq öltürgenliki we uning ölüm aldida yuqiriqi sözlerni dégenlikini héliqi tunggan ayalning esker érige we bashqa gomindangning Uyghur eskerlirige birmu-bir sözlep bergen. Osmandin bu tepsilatni anglighanlar téxi yéqinqi yillarghiche yashap bu weqeni kéyinkilerge sözlep bergen. Ayshemxanning kallisi élinish aldidimu yenila öz qesimige we iradisige sadiq bolghan, qorqmas rohidin hetta jallat osman we osmandin bu ehwalni anglighan bashqa Uyghur eskerlermu tesirlinip, ayshemxanning baturluqigha qayil bolushqan, hetta beziliri ich aghritqan bolsimu, emma héchkim qolidiki qorallirini jaw xenchi bashliq xitay jallat komandir-eskerlirige qaritip, sépilni qorshap yatqan sherqiy türkistan milliy armiyesi terepke ötüp, aqsuni azad qilip, öz yurtidin mustebitlerni qoghlap chiqirish kürishige atlanmighan. Aqsudiki gomindang 5-atliq polkining ashu osman, hemdul we bashqa Uyghur eskerliri özlirining xitay komandirlirining buyruqlirini orundap, sopaxun sowurof komandirliqidiki sherqiy türkistan milliy armiye jengchiliri we aqsuni azad qilishni töt köz bilen kütüp, milliy armiyege yardem körsitiwatqan xelq bilen jan tikip élishqan. Ene shularning qattiq qarshiliqliri netijiside aqsuni azad qilish urushi ghelibige érishelmigen.

Ayshemxan öltürülüp, bir heptilerdin kéyin, yeni 1945-yili, 10-ayning 12-küni milliy armiye xitay merkizi hökümiti wekili bilen sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti wekilliri arisida tinchliq söhbiti bashlinish munasiwiti bilen aqsu qorshawini bikar qilip, chékinip ketken. Xitayning ene shu Uyghur eskerliri chékin'gen milliy armiyening arqisidin qoghlap nurghun jengchilerni we pida'iylarni hem bigunah xelqni qirghin qilishqa qatnashqan idi.

Amérikadiki Uyghur tarix-medeniyet tetqiqatchisi, doktori qahar baratning qarishiche, osman'gha oxshash xitayning bu Uyghur eskirining öz qérindishini öltürüsh yolini tutushi shuningdek aqsudiki xitay qoshunining Uyghur eskerlirining sherqiy türkistan azadliqi üchün jeng qiliwatqan milliy armiyege qarshi jeng qilishi milliy ang we wetenperwerlik idiyesi bilen munasiwetlik mesilidur. Eslide bu Uyghur eskerler öz ichidin qozghilip, milliy armiye terepte turup, aqsudiki azghina xitay gomindang eskerlirini yoqitip, milliy armiyege maslishishi kérek idi. Lékin undaq qilmidi. Buningdiki tüp seweb, Uyghurlarning hazirqi zaman tarixidiki milliy rohning kemchillikidin ibaret tragédiye bilen munasiwetliktur.

Jaw xenchi bashliq jallatlarning buyruqi boyiche ayshemxanning téni depne qilishqa ruxset qilinmighan. Biraq, birqanche kündin kéyin uning béshi we téni ghayib bolghan. Héchkim néme bolghanliqini bilelmigen, beziler uni ghaljir itlargha yegüzüwétilgen yaki jeset tashliwétidighan azgalgha tashliwétilgen we yaki namelum kishiler teripidin mexpiy depne qiliwétilgen dégendek her xil qarashta bolghan. Buning aqiwitide ayshemxan qebrisiz we namsiz qehriman'gha aylan'ghan.

1949-Yilidin kéyin aqsu jeng meydanida milliy armiyege qarshi jeng qilghan jaw xenchi, xong yadong qatarliq xitay esker we ofitsérliri bilen bir qatarda mezkur Uyghur eskerliri, hetta ayshemxanni qilich bilen chapqan osman isimlik Uyghur jallatmu shuningdek milliy armiyeni aqsu sépiligha chiqarghuzmay, milliy armiye eskerlirini öltürgen xitayche xachéng, yeni hemdul isimlik Uyghur komandirmu heqiqetke qaytip xitay xelq azadliq armiyesi terepke ötken. Osman, hemdul qatarliqlar 20-esirning axirlirighiche pénsiye ma'ashi élip yashighan. Ayshemxan, lutfulla mutellip qatarliq Uyghur qehriman yashlirini aqsu sépili ichide öltürüsh buyruqi bergen, aqsudiki nurghun Uyghur puqralirini milliy armiyege yardem berding dep qirghan polk komandiri jaw xenchi, 1947-yili jang keyshi teripidin qehriman süpitide nenjinggha chaqirtilip teqdirlen'gen, emma u 1952-yili, xitay kompartiyesi hakimiyiti teripidin ölümge mehkum qilin'ghan.

23 Yashliq ayshemxan, 1944-1949-yillardiki sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabi dewridiki qehriman shexslerning, bolupmu nami riwayetlerge aylan'ghan rizwan'gülge oxshash ayal qehrimanlarning biri bolup, uning öz iradisi, öz qesimi we milliy azadliq inqilabqa sadiq bolup, düshmen qilichi aldida bash egmeslik rohi we uning nami 20-esir Uyghur tarixida tégishlik ornini tapqusi!

Toluq bet