Миллий армийәниң уруш тохтитиши вә тинчлиқ сөһбитиниң хәлқара арқа көрүнүши

Мухбиримиз үмидвар
2017-08-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
1944-Йили қутулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң рәиси елихан төрә әпәнди. 1099-1946-Йиллар.
1944-Йили қутулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң рәиси елихан төрә әпәнди. 1099-1946-Йиллар.
Social Media

1944-, 1949-йиллири уйғур диярида елип берилған миллий азадлиқ һәрикити вә совет иттипақиниң уйғурларға, җүмлидин уйғур дияриға қаратқан сияситигә аит бир қисим совет мәхпий архиплири арқиму-арқидин елан қилинишқа башлиди. Буларниң бир қисми америкидики водров вилсон мәркизиниң соғуқ мунасивәтләр уруши дәври тарихиға аит архип һөҗҗәтлири қатаридин орун алған болуп, әнә шу совет архиплири арисида 1945-йили 9-айда миллий армийә шихо вә җиңни азад қилип үрүмчигә қарап илгириләватқанда миллий армийәниң уруш тохтитип, тинчлиқ сөһбитиниң мәйданға келиши билән мунасивәтлик һөҗҗәтләрму бар.

Америкидики водров вилсон мәркизи топлиған совет иттипақиниң 1934-1949-йиллиридики уйғур дияриға аит архип һөҗҗәтлири қатариға совет иттипақи ички ишлар хәлқ комиссари лавренти берияниң 1945-йили 9-айниң 5-күни сиясий бюро әзалири сталин, молотоф вә маленкоф қатарлиқларға йоллиған 1945-йили, 28-авғустқичә болған уйғур елидики һәрбий вәзийәт һәққидики доклати орун алған. Бу доклатта берия миллий армийәниң һәрбий ғәлибилирини баян қилғандин кейин, ахири сиясий бюродин буниңдин кейинки вәзийәтни қандақ бир тәрәп қилиш һәққидә йолйоруқ сорайду. Берия доклатида 1945-йили 28-авғустқичә болған арилиқта әлихан төрә башчилиқидики шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң оттура йөнилиштә җиңдин башқа пүтүн или вилайитини, шималда тарбағатай вилайитини вә алтайни асасий җәһәттин гоминдаң күчлиридин тазилиғанлиқини мәлум қилған. Берия гоминдаң һөкүмитиниң тезликтә ичкири хитайдики ма буфаңниң 12 миң кишилик девизийәлирини йөткәшкә башлиғанлиқини шуниңдәк җаң кәйшиниң ичкири хитайдики яхши һәрбий тәлим тәрбийә көргән қошунларни йөткәш вә 200 айропилан аҗритишни қарар қилғанлиқини, бу қошунларниң асаслиқ үрүмчи, җиң шихо һәм қарашәһәр нуқтилириға орунлаштурулмақчи болғанлиқини баян қилған. Арқидин совет иттипақи компартийәси мәркизи комитети 1945-йили, 15-сентәбир күни «шинҗаң вәзийити һәққидә» мавзулуқ бир парчә мәхпий қарарни тәстиқлиған болуп, бу қарар 1945-йили, 9-айда җиң вә шихони азад қилип, үрүмчигә қарап илгириләватқан миллий армийәниң манас дәряси бойида тохтап қелишиниң сири билән мунасивәтлик иди. Мана бу вақитта миллий армийә манас дәряси бойида тохтитип қоюлған. Буниңдики түп сир әйни вақиттики хәлқара мунасивәт билән, җүмлидин японларниң тәслим болуши билән бағлинишлиқ иди.

Түркийәдики һаҗитәппә университетиниң тарих оқутқучиси доктор әркин әкрәмниң қаришичә, бу вақитта, йәни 1945-йили, 8-айниң 14-күни совет иттипақи билән хитай арисида «достлуқ вә иттипақдашлиқ шәртнамиси» имзаланған болуп, совет иттипақи бу шәртнамигә әмәл қилиш үчүн миллий инқилабни тохтитиш керәк иди.

Мәзкур шәртнамидин башқа йәнә қошумчә һөҗҗәт имзаланған болуп, буниңда совет иттипақиниң моңғулийәниң мәвҗут һалитини сақлап қелиш, манҗурийәдики порт артур (лушун), дайрин ( далйән) портлирини өз ичигә алған йирақ шәрқтики бир қатар мәнпәәтлирини капаләткә игә қилиш, әмма буниң үчүн совет иттипақи коммунистларға ярдәм бәрмәслик, уйғур дияридики қозғилаңчиларни қоллимаслиқ қатарлиқ шәртләргә мақул болған иди.
Совет компартийәсиниң 15-сентәбирдики мәхпий һөҗҗитидә: «совет иттипақи тәрәп хитай билән имзалиған достлуқ вә иттипақдашлиқ шәртнамиси һәм шинҗаң һәққидики башқа бир қатар келишимләр вә алмаштурулған нотиларға асасән шинҗаңдики қозғилаңчилар билән хитай мәркизи һөкүмити арисида васитичи болушни зиммисигә алиду» дәп ейтилған.

Буниң үчүн совет иттипақиниң хитайдики әлчиси петрофниң совет иттипақиниң икки тәрәп арисидики сөһбәттә васитичи болушқа рази болғанлиқ баянатини хитай муавин баш министири гән нәйгүәнгә тапшуруши орунлаштурулған. Мәркизи комитет, петроф хитай тәрәпкә тапшуридиған мәзкур баянатниң текистини тәйярлап бәргән.

Тарихий шаһитларниң хатирилиридин мәлум болушичә, мана шуниңдин кейин, совет тәрәп өзи ярдәм бериватқан миллий армийәни һәрбий һәрикәтни һәммә сәптә тохтитишқа буйруған һәмдә әлихан төрә қатарлиқ җумһурийәт рәһбәрлирини гоминдаң тәрәп билән сөһбәт өткүзүшкә қистиған. Бу қарардин бир ай кейин, 1945-йили, 10-айниң 15-, 17-күнлири үрүмчидә икки тәрәп сөһбити башланған.

Совет архиплиридин ашкарилинишичә, бу җәрянда йәнә совет вә хитай тәрәп арисида бир қатар учришишлар елип берилған болуп, 9-айниң 7-күни совет баш әлчиси петроф билән хитай тәрәп вәкили җаң җиңго арисида мәхсус «шинҗаң мәсилиси» һәққидә сөһбәт болуп, җаң җиңго, совет айропиланлириниң 5-сентәбир күни шихо уруш мәйданида гоминдаң қошуниға бомба ташлиғанлиқини тилға алған. Арқидин 14-сентәбир күни хитай тәрәп совет иттипақиға бу мәсилидә ултуматом тапшуруп, наразилиқ билдүргән.

Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, дәсләпки вақитларда миллий армийә җәңчи -офитсерлири өзлириниң һуҗумлирини немә үчүн тохтатқанлиқи вә немә сәвәбтин җәң мәйданидин арқиға чекингәнликиниң түп сәвәб-амиллирини чүшинәлмәй, қаттиқ нарази болған иди.

Мәсилән, 1945-йили 8-, 10-айларда мирзигул насироф вә сопахун совурофлар башчилиқида ақсу җәң мәйданлирида болған, мирзигул насироп командирлиқидики айрим атлиқ дивизийон җәңчиси нурмуһәммәт садиқофниң ейтишичә, җәңчиләр пәқәт кейинрәкла өзлириниң ақсудин чекинишиниң сәвәблирини һәм битим болғанлиқини чүшәнгән.

Совет иттипақиниң миллий инқилабқа ярдәм бериши вә ахирида тохтитиши пүтүнләй униң ташқи сиясити, болупму хәлқара мунасивәтләрниң өзгириш җәрянлири билән мунасивәтлик иди.

Совет иттипақи һөкүмитиниң 1945-йили, 9-айда миллий инқилабчиларға беридиған ярдәмни тохтитиш вә уни гоминдаң тәрәп билән сөһбәткә дәвәт қилиш пилани әслидә, иккинчи җаһан урушиниң тохтиши билән мунасивәтлик болуп, ялта келишиминиң роһи бойичә совет иттипақи билән -хитай арисида достлуқ келишими түзүлгәнлики үчүн совет тәрәп или инқилабчилириға ярдәм беришни тохтитиши керәк иди. Қазақистандики уйғур тарихчиси қәһриман ғоҗамбәрдиниң қаришичә, 1945-йили 9-айниң оттурилирида миллий армийә қисимлириниң омумйүзлүк уруш тохтитишни ишқа ашурушта ғулҗадики совет иттипақиниң һәрбий вәкиллири биваситә рол ойниған. Әлихан төрә вә башқа рәһбәрләр һәм миллий армийәниң уйғур, қазақ вә башқа йәрлик милләтләрдин келип чиққан командирлири һәрбий -сиясий ярдәм бериватқан совет тәрәпниң уруш тохтитиш тәлипини қобул қилмай мумкин әмәс иди. Миллий армийә мунтизим қошун болғанлиқи үчүн буйруққа бойсунатти. Алдинқи сәптикиләр ғулҗидин буйруқ күткән болсиму, әмма ундақ буйруқ кәлмигән. Нәтиҗидә, әлихан төрә қатарлиқ рәһбәрләр сталин һөкүмитиниң қаттиқ тәлипи астида гоминдаң билән тинчлиқ сөһбити өткүзүш йолиға маңған. Әслидә миллий инқилабчилар мәғлуп болуватқан гоминдаң һөкүмити билән сөһбәт өткүзүшни һечқачан халиған әмәс. Бу пәқәт сталинниң хаһиши билән болған иди.

Толуқ бәт