Сабиқ мили армийә җәңчиси: биз манас дәрясидин наразилиқ ичидә қайтқан идуқ

Мухбиримиз үмидвар
2017-09-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Генерал майор мәмтимин иминоф қоманданлиқидики миллий армийә 13-девизийәси қәшқәргә йетип берип хитай хәлқ азадлиқ армийиси билән учрашқан көрүнүши. 1950-Йили әтиязда.
Генерал майор мәмтимин иминоф қоманданлиқидики миллий армийә 13-девизийәси қәшқәргә йетип берип хитай хәлқ азадлиқ армийиси билән учрашқан көрүнүши. 1950-Йили әтиязда.
RFA/Qutlan

Тарихи мәлуматлар бойичә 1945-йили, 9-айниң оттурилирида манас дәрясиға бойиға йетип келип, давамлиқ үрүмчигә һуҗум қилиштин тохтитип қоюлған миллий армийиниң оттура йөнилиштә җәң қилғучи қошунлири актип һуҗумдин пассип мудапиәгә өтүп, өзлириниң 9 ай әтрапида аборон тутуп йетиш мусаписини ахирлаштуруп, 1946-йили 6-айниң ахирлирида манас дәряси бойидики акоплирини ташлап, арқиға чекинди.

Манас дәряси алдинқи сепидин ғулҗа пиядиләр 2-полкиниң барлиқ җәңчи офитсерлирини өз ичигә алған сүйдүң пиядиләр полки, артилирийә дивизийони вә башқа тармақлар шихуға вә давамлиқ ғулҗа қатарлиқ җайларға чекинди. Кечә-күндүз буйруқ күтүп турған миллий армийә җәңчи-офитсерлири үчүн өзлириниң һуҗумға өтмәстин бәлки арқиға чекиниш буйруқи тапшурувелиши наһайити еғир зәрбә болған вә улар арисида ғулғулилар пәйда болған.

Әнә шу манас дәряси бойида буйруқ күтүп турған ғулҗа пиядиләр 2-полкиниң җәңчиси абдурешит әпәндиниң илгири сөзләп бәргән әслимилиридә қәйт қилинишичә, улар үрүмчи тәрәпкә йүрүш қилишни күтүп турған күнләрниң биридә, йәни, 1946-йили, 6-айниң ахирлирида җиддий йиғилиш буйруқи тапшурувалғанда, җәңчиләр һаяҗанлинип, «биз әмди үрүмчигә һуҗум қилидикәнмиз» дәп хушал болушқан, бирақ командирлар униң әксичә, йәни арқиға чекиниш буйруқи бәргән ғулҗа пиядиләр 2-полкиниң җәңчилири, полковник қәюмбәк ғоҗаниң миллий армийә баш штабиниң шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити билән хитай гоминдаң һөкүмити арисида 11 маддилиқ битим имзаланғанлиқи, әнә битим бойичә пүтүн қошунниң манас дәрясиниң ғәрбий тәрипидики барлиқ акопларни ташлап, ғулҗа тәрәпкә чекинидиғанлиқи, әмди уруш болмайдиғанлиқи һәққидики буйруқини йәткүзгәндин кейин, пиядә һалда алди билән шихуға, арқидин давамлиқ ғулҗаға қайтиш сәпирини башлиған.

Абдурешит әпәндиниң әслимилиридин мәлум болушичә, командирлар қалаймиқанчилиқ чиқиштин әнсирәп, җәңчиләргә һәр хил вәдиләрни берип, уларниң җапа-мушәққәт чәкмәстин аптомобил билән ғулҗаға қайтип баридиғанлиқини уқтурған болсиму, бирақ бу вәдиләр орундалмастин, җәңчиләр җапалиқ пиядә йол йүрүшкә, һәтта озуқ-түлүк кәмлик қийинчилиқлириға дуч кәлгән.

Мәзкур чекиниш һәққидә, сабиқ миллий армийә ғулҗа пиядиләр 2-полкиниң штаб офитсери заһир савданофму өзиниң үрүмчидә нәшр қилинған «манас дәрясидин қайтиш» мавзулуқ әслимисидә бир қисим тәпсилатларни қалдурған болуп, миллий армийә җәңчилири бир айға йеқин вақит җапалиқ пиядә йол йүрүп, ахири ғулҗаға қайтип кәлгән. Бу вақитта қошунда буйруқ аңлимаслиқ, җәңчиләрниң өз хаһиши бойичә өйлиригә кетиш қатарлиқ тәртипсизликләр көрүлгән. Абдурешит әпәндиң ейтишичә, буларниң һәммиси әсли наразилиқтин келип чиққан.

1944-1949-Йиллардики миллий азадлиқ инқилаб тарихи һәққидә китаб вә мақалиләрни язған шуниңдәк мили армийиниң бир қисим сабиқ командирлири билән сөһбәтләрдә болған қазақистандики тарихчи қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, һәқиқәтән, биринчи қетим, 1945-йили, 9-айда миллий армийә җәңчи-офитсерлири манас дәряси бойида тохтитип қоюлғанда вә арқидин бу җайдин чекиндүрүлгәндә қаттиқ нарази болушқа иди.

Миллий армийә әйни вақитта мунтизимлашқан, өзиниң қаттиқ һәрбий қанун-түзүми вә интизами бар, һәрбий буйруқ һәммидин үстүн туридиған, төвән өзидин юқириға, юқири, өзидин техиму юқири баш қоманданлиққа бойсунидиған қошун болғачқа у баштин-ахири ғулҗадики баш қоманданлиқ штабиниң буйруқини орундайтти, баш штабқа болса, җумһурийәт һөкүмити буйруқ берәтти. Шуниңдәк миллий инқилаб арқисида туруватқан сталин һөкүмитиму һәл қилғуч тәсир күчкә игә иди.

Тарихи мәлуматларда қәйт қилинишичә, тинчлиқ битиминиң роһи бойичә, ғулҗа тәрәптин миллий армийә муавин баш қомандани зунун тейипоф, хитай армийиси тәрәптин манас алдинқи сепидә туридиған қошунларниң полк командири йе җиңфаң башчилиқида қошунларниң манас линийәсидин чекинишни назарәт қилиш бирләшмә комиссийиси қурулуп, улар һәр иккила тәрәпниң қошун чекиндүрүш әһвалини назарәт қилған.

Шуниңдин кейин, бирләшмә һөкүмәт мәзгилидә миллий армийә қисқартилип, қайтидин тәртипкә селинип, кона вә йеши чоңрақ җәңчиләр өйлиригә қайтурулди вә миллий армийиниң оттура йөнилиш фронти қоманданлиқ штаби шихуға орунлашти. Нәтиҗидә, миллий армийә билән гоминдаң армийисиниң манас дәряси бойида тиркишип туруш вәзийити вақтинчә ахирлашқан болсиму, әмма манас дәряси йәнила пасиллиқ ролини йоқатмиди вә 1947-йилиниң оттурилиридин етибарән икки армийә қайтидин таки 1949-йили, 10-айғичә манас дәряси бойида тиркишип туруш әслигә кәлди. Миллий армийиниң һәйвәт билән қәд көтүрүп, дүшмәнгә қарши тиғму-тиғ туруши нәтиҗисидә гоминдаң қошунлири манас дәрясиниң ғәрбигә һуҗум қилишқа һечқачан петиналмиған иди.

Толуқ бәт