Ишчилиқтин генераллиққичә - зунун тейипофниң җәңгивар һаят мусаписи (2)

Мухбиримиз үмидвар
2017-10-12
Share
zunun-teyipof-herbiy-forma.jpg Миллий армийә муавин баш қомандани зунун тейипоф әпәнди. 1945-Йили 5-айлар, ғулҗа. (Подполковник унвани мәзгилидә)
Social Media

У, өз хәлқи үчүн көйгән қабил қомандан иди


1945-Йили, 4-айда зунун тейипоф миллий армийә муавин баш қоманданлиқ вәзиписигә тәйинләнгәндин кейин миллий армийәниң үч фронт бойичә уруш қилиш пиланлириниң түзүлүши вә уни ишқа ашурушқа биваситә қатнашқан болуп, у шәрқий түркистан җумһурийити рәиси әлихан төрә билән биваситә алақә қилатти. Һазир алматада яшаватқан, әйни вақитта зунун тейипофниң қол астида ишлигән сабиқ миллий армийә офитсери батур әршидинофниң әслишичә, униң миллий армийәниң муавин баш қоманданлиққа тәйинлиниши униң әслидин азадлиқ тәшкилатиниң әзаси болғанлиқи вә әлихан төриниң орунлаштурушлирини аңлиши билән мунасивәтлик иди.

Зунун тейипоф, 1945-йили, 7-айда миллий армийә үч фронт бойичә һәрбий һәрикитини башлиғанда, миллий армийә баш қомандани иван паленоф билән биргә шимали фронттики җәңләргә, йәни алди билән дөрбилҗин вә чөчәкни азад қилиш урушиға қоманданлиқ қилишқа қатнашқан шуниңдәк чөчәктә мустәқил атлиқ бригада қуруш ишлириға йетәкчилик қилған, арқидин у 1945-йили, 3-8-сентәбир күнлири генерал паленоф билән биргә оттура йөнилиштики шихо җәң мәйданида болуп, шихони азад қилиш урушиға қоманданлиқ қилишқа қатнашқан.

Зунун тейипоф таки 1948-йили 7-айғичә мили армийәниң муавин баш қоманданлиқ вәзиписини атқурғандин кейин, 1948-йили, 1-авғуст күни әхмәтҗан қасими рәисликидә пүтүн уйғур дияридики миллий азадлиқ инқилабқа рәһбәрлик қилиш үчүн қурулған аммиви-сиясий орган - "иттипақ" мәркизи комитетиниң тәшкилат бөлүм башлиқлиқ вәзиписини атқурған.

"уйғурларниң қәдимдин һазирғичә миллий сиясий тарихи" намлиқ әсәрниң аптори, тарихчи қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, зунун тейипоф әйни вақиттики уйғурлар арисидин йетишип чиққан аз сандики қабил командирлардин болуп, аддий бир ишчилиқтин ахири бир армийәниң қомандани, һәтта ахирида хитайниң "шинҗаң һәрбий райони" ниң муавин штаб башлиқлиқ дәриҗисигә, генерал майорлуққичә йетиши, униң һәрбий таланти бар шәхс икәнликини көрситиду.
Һазир алмата шәһири йенидики түргән йезисида яшаватқан, сабиқ миллий армийә айрим атлиқ дивизийони җәңчиси, 89 яшлиқ нурмуһәммәд садиқоф әпәндиниң әслишичә, зунун тейипофниң әйни вақитта миллий армийә-җәңчи офитсерлири арисидики инавити вә тәсири наһайити юқири болуп, униң 28 йешидила полковник унвани билән миллий армийәниң муавин баш қоманданлиқ дәриҗисигә йетиши җәңчи-офитсерларниң һөрмити вә қизиқишини қозғиған икән.

Зунун тейипоф, 1949-йили, 10-айда уйғур дияри сталин башчилиқидики совет иттипақи һөкүмитиниң қоллиши вә ярдими астида хитай компартийәси һакимийити астиға өткәндин кейин, 1950-йили, миллий армийә хитай азадлиқ армийәсиниң 5-корпусиға өзгәртилгән вә "шинҗаң һәрбий райони" қурулғанда мәзкур һәрбий районниң муавин штаб башлиқлиқ вәзиписигә тәйинләнгән иди. У, бу вәзиписидә таки 1961-йилиғичә ишлигәндин кейин, йәнә бир миллий армийә қомандани, әйни вақиттики или һәрбий райониниң қомандани мәрғуп исһақоф қатарлиқлар билән биргә вәзиписини ташлап, совет иттипақиға көчүп кетип, алматаға маканлашқан. Әйни вақитта хитай азадлиқ армийәсиниң мәзкур икки генералиниң өз вәзиписи вә генераллиқ пагонлиридин ваз кечип, совет иттипақиға кетиши ғулғула қозғиған иди.

Һәтта кейинки вақитларда 1962-йилидики или-чөчәк аһалисиниң совет иттипақиға қечиш вәқәсиниң келип чиқишида мәзкур икки генералниң қоли бар дегәндәк тәшвиқатлар оттуриға чиққан. Һәтта хитай тор бәтлиридә йеқинқи йилларда уларни хата һалда хитай армийәсиниң "икки рус генерали" дегәндәк хата аташларға орун берилгән иди.

Сабиқ миллий армийә җәңчиси нурмуһәммәд садиқофниң ейтишичә, зунун тейипоф алматада яшиған вақитлирида уйғурларниң өз вәтинидики сиясий қисмәтлиригә йеқиндин көңүл бөлгән болуп, у даим уйғур җамаәтчилики арисида өз ана вәтинидики әһваллар һәққидә нутуқ сөзләшкә адәтләнгән. У, күчлүк вәтәнпәрвәр киши иди.

Қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, зунун тейипоф қазақистанға көчүп чиққандин кейин, алматадики алий партийә мәктипидә оқуп, ишчилар вә тәминат саһәсидики рәһбири хизмәтләрдә болуп, 1977-йили пенсийәгә чиққан. Бу җәрянда у хәлқ ичидә чоңқур тәсир қалдурған.

Зунун тейипоф совет иттипақида өзиниң миллий инқилаб әслимисини тәйярлап, 1975-йили, москвада рус тилида, кейинрәк уйғур тилида нәшр қилдурған шуниңдәк 1982-йили, қазақ филим студийәси ишлигән "ғени батур" намлиқ уйғурларниң совет иттипақиға көчкәнликиниң 20 йиллиқ хатирисигә аит һөҗҗәтлик филимға қатнаштурулған болуп, у бу филимда ғени батурниң 1944-1949-йиллардики миллий инқилаб дәвридики батурлуқ иш излири һәм миллий инқилаб тарихи һәққидә тохталған. Бу филим арқилиқ зунун тейипофниң җанлиқ сеймаси вә авазлири кейинкиләр үчүн хатирә болуп қалған иди.
Зунун тейипоф 1984-йили, 67 йешида алмата шәһиридә вапат болди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт