Ürümchidiki en'gliye konsuli waltér graxamning ghulja seper xatirisi (1)

Muxbirimiz ümidwar
2018-02-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Sürette, exmetjan qasimi, seypidin ézizi, abdikirim abbasop we isqaqbek.
Sürette, exmetjan qasimi, seypidin ézizi, abdikirim abbasop we isqaqbek.
RFA Archive

(1946-Yili, 3-20-séntebir künliri)

1944-1949-Yilliri Uyghur diyarida élip bérilghan keng kölemlik milliy azadliq inqilabi, jümlidin 1944-yili 12-noyabir küni ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining taki 1945-yili 10-ayghiche bolghan ariliqta ili, tarbaghatay, altaydin ibaret üch wilayettiki xitay gomindang armiyesini toluq tarmar qilip, manas deryasi boyida toxtishi, aqiwette sherqiy türkistan jumhuriyiti bilen xitay jumhuriyiti merkizi hökümiti arisida tinchliq söhbiti ötküzülüp, 1946-yili, 1-iyuldin ta 1947-yili, 8-ayghiche bolghan ariliqta ikki terep wekillirining ishtirakidiki birleshme hökümetning emeliy mewjut bolup turushidin ibaret tarixi jeryan eyni waqitta gherb döletlirining, bolupmu amérika we en'gliyening diqqet neziridin orun alghan idi. Qazaqistandiki turan uniwérsitétining proféssori ablet kamalof yéqinda turan uniwérsitét ilmi zhurnilida élan qilghan " Sowét-xitay munasiwetliri 1940-yilliridiki shinjangdiki chet'ellik közetküchilerning neziride" mawzuluq maqaliside körsitishiche, 1943-yili, ürümchide amérika qoshma shtatliri we en'gliyening ayrim-ayrim konsulxaniliri qurulup, bir yil ötmey, ili diyarida qozghilang partlap, sherqiy türkistan jumhuriyiti quruldi we bu jumhuriyet gomindang armiyesini tarmar qilip, manas deryasighiche yétip keldi. Mana shu weqe munasiwiti bilen amérika. En'gliye diplomatliri we hetta zhurnalistliri bu inqilabqa alahide qiziqti hetta ghuljigha bérishqa intildi. Peqet 1946-1947-yilliri, birleshme hökümet dewridila amérikining ürümchi bash konsuli jon xol pakiston, en'gliye konsuli waltér graxam hem ikki neper amérika zhurnalisti-barbara stéféns we Маrgarit layonis, yeni amérikining ürümchidiki mu'awin konsuli doglas makkérnanning ayali ghuljigha bérishqa muweppeq bolalighan.

Ablet kamalofning tekshürishiche, amérika, en'gliye konsullirining ziyariti we amérika zhurnalistlirining seperlirining közligen tüp közligen meqsetliri bar bolup, mezkur ikki neper konsul ziyarettin kéyin mexsus doklat teyyarlap, öz hökümetlirige yollighan. U: "Ularning asasiy meqsiti qozghilang bolghan jaydiki sowét tesirini közitish bolghan idi" deydu.

Ablet kamalofning qarishiche, ürümchidiki en'gliye konsuli waltér graxam eng burun ghuljigha barghan gherblik bolup, 1944-1949-yilliridiki milliy azadliq inqilab tarixigha a'it " Ili inqilabi" mawzuluq gherb dunyasidiki tunji mexsus kitabning aptori amérika tarixchisi, proféssor linda bénsonmu öz esiride waltér graxamning 1946-yili, 3-séntebir küni manas deryasidin ötkenliki we 13-séntebir küni ghuljida bolghanliqi, uning ziyaritining asasi meqsitining sowét ittipaqining bu inqilabqa herbiy-siyasiy jehettin arilishish ehwalini chüshinish ikenlikini ilgiri sürgen.

Ulugh britaniyening qeshqer we ürümchidiki konsullirining 1930-1940-yillarda Uyghur élining jenubi we shimalida yüz bergen weqeler heqqide teyyarlighan tepsiliy doklatliri hazir londondiki britaniye kutupxanisida we döletlik bash arxipxanida saqliniwatqan bolup, qazaqistanliq Uyghur tarixchisi ablet kamalof oksford uniwérsitétida bilim ashurush jeryanida mexsus türde mezkur orunlardiki Uyghurlargha munasiwetlik arxip matériyallirini toplighan hemde ürümchidiki en'gliye konsuli graxamning ghulja ziyariti heqqidiki doklati üstide tehlil yürgüzüp we tonushturup, uni rus tilida élan qilghan idi.

Ablet kamalofning en'gliye konsuli graxamning doklati asasida tonushturushiche؛ graxam 1946-yili 24-séntebir küni ulugh britaniyening nenjingdiki bash elchisige özining ghuljigha élip barghan ziyariti heqqide mexsus doklat sun'ghan bolup, seperning meqsiti sowét ittipaqining üch wilayettiki tesirining zadi qanchilik ikenlikini éniqlashtin ibaret idi. Xitay terep sowét ittipaqining üch wilayettiki tesirini haman ashurup körsetken bolsimu, lékin bu gherb diplomatlirini qayil qilalmighan. Shunga en'gliye konsulxanisi türlük amallar bilen ili inqilabining tereqqiyat yüzlinishi we sowétning tesirige qarita éhtiyatchanliq bilen közitish élip barghan.

Graxam 1946-yili 3-séntebir küni ürümchidin ayrilip japaliq musapilerni bésip aran 11künde ghuljigha yétip baridu hem u yerde 6 kün turup 20-séntebir küni ayropilan bilen ürümchige qaytip kélidu.

Graxam manas chégrasidin ötkendin kéyin, tebi'et menzirisi, yollar we sheher hem mehelliler heqqide tepsiliy bayan qilghan bolup, aldi bilen u shixu nahiyelik hökümetning hakimi bilen körüshüp söhbetlishidu. Uning yézishiche؛ nahiyelik hökümetning wiwiskisi Uyghurche we rusche yézilghan bolup, hakim tolimu mulayim Uyghur kishisi iken. U graxamgha yaxshi tesiratlarni qalduridu.

Graxam uningdin kéyin sepirini dawamlashturup, jingni bésip ötüp, ghuljigha qarap mangghanda mashinisi buzulup qélip, rémont qilishqa mejbur bolidu. Biraq, rémont qilish mumkin bolmighachqa u shopurni ghuljigha yardemge ewetiwétip, özi besh kün chölde xewer kütüp yatidu. Uning ozuq-tüliki tügigende yoldin ötken mashinilardiki kishiler uninggha ozuq-tülük bérip turidu, axiri ili hökümiti mexsus aptomobil ewetip, uni élip kétidu.

Waltér graxam sayram köli boyigha we telke dawanlirigha kélip, ajayip tesirlinidu hem bu köl menzirisini italiye we en'gliye menzirilirige oxshitidu. Graxam ghuljigha kelgendin kéyin, uni sherqi türkistan jumhuriyitining mu'awin re'isi we kéyinki ili wilayitining walisi hakimbeg ghoja öz öyide qarshi alidu. Graxam hakimbeg ghoja bilen tenha tamaqta bolup söhbetlishidu, u söhbetler we közitishliri arqiliq hakimbeg ghojining hoquqining shekliy tüs alghan, emeliy hoquqning uning mu'awinlirining qolida bolushi éhtimalliqining barliqini hés qilidu.

Graxam yene ghuljida milliy inqilab rehbiri we birleshme hökümetning mu'awin re'isi exmetjan qasimi bilen muhim munazire xaraktérlik söhbetlerde bolghanliqini, exmetjan qasimining xelq ichidiki hörmitining yuqiriliqi hem siyasiy qabiliyitining üstünlükini qisturup ötidu.

Graxam bu qétimqi ziyaritide yene eyni waqitta ghuljigha kelgenlikige ikki ay bolghan ölkilik birleshme hökümetning bash mupettishi mes'ud sebiri bilenmu körüshkenlikini, mes'ud sebirining Uyghurlar arisidin chiqqan yüksek bir siyasetchi ikenlikini eskertip ötidu.

Graxamning yézishiche؛ u ghuljigha kelgen küni saqchi idarisi ikki ofitsér we üch eskerdin ibaret bir guruppini mexsus uni qoghdashqa teyinleydu. Biraq, mezkur en'gliye konsuli buningdin narazi bolidu, chünki, bu kishiler u nege barsa, shu yerge teng barghachqa graham buni özining heriketlirini kontrol qilish dep chüshen'gen. Axirida mes'ud sebirining wasitisi bilen saqchi idarisi graxamni qoghdash guruppisini emeldin qaldurghan bolsimu, lékin u telep qilghan waqtida uninggha qoghdighuchi belgileshke qoshulidu.

Graxam ghuljida yene ili wilayitining mu'awin walisi enwer musabayof qatarliq kishiler bilenmu körüshkenlikini, axirida yene sowét ittipaqining gholidiki mu'awin konsuli bilen körüshüp söhbetleshkenlikini bayan qilidu.

Graxam sowét konsuligha alahide diqqet etiwarini bergen bolup, uning bilen bolghan söhbet tin üch wilayet teweside köpligen mexpiy sowét ittipaqi k g b jasuslirining barliqining éhtimalliqqa yéqin ikenlikini jezimleshtüridu. Zaten graxamning meqsitimu sowét ittipaqining ili inqilabigha körsetken tesirini éniqlashtin ibaret bolghachqa, u sowét ittipaqi bilen munasiwetlik her qandaq nersige diqqet bilen qarighan.

Ablet kamalof en'gliye konsuli waltér graxamning ghulja ziyariti arqiliq, xitay gomindang merkizi hökümiti we ölkilik hökümet emeldarlirining sherqiy türkistan jumhuriyiti-sowét ittipaqining oynap chiqqan oyuni, shinjangdiki az sanliq milletlerning junggogha qarshi turush niyiti yoq, ularni rus kommunistliri küshkürtken, dégendek melumatlirining emeliyetke uyghun emeslikini chüshinip yetkenlikini körsetti.

Toluq bet