Или вилайити уйғурлириниң миллий-азадлиқ һәрикити тарихидин (1)

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2017-05-04
Share
elaxun-sultan.jpg Или султанлиқиниң султани елахан султан.
wikipedia.org

Тарих сәһипилиридин мәлум болушичә, 19-әсирниң иккинчи йеримида тили, дини вә өрп-адәтлири җәһәттин бир-биригә йеқин болған уйғур дияри билән оттура асия хәлқлири һаятида көплигән сиясий өзгиришләр йүз бәрди. Мәзкур районниң сиясий, иқтисадий вә мәдәний һаятиға қошна русийә вә хитай чиң империйәлири қаттиқ тәсир көрсәткән иди. Уйғур ели, йәни рус тарихчилири тәрипидин “шәрқий түркистан” дәп атилип кәлгән диярда әнә шу вақитта хәлқниң чиң империйәсигә қарши азадлиқ қозғилаңлири йүз беришкә башлиди. Совет тарих илмидә “миллий-азадлиқ һәрикәт” дәп нам алған бу күрәшкә уйғурлардин ташқири, туңганлар, қазақлар вә башқиму милләт вәкиллири қатнашти. Мәсилән, рус тарихчилиридин тихоноф, шахматоф, уйғур алимлиридин малик кәбироф, әршидин һидайәтоф, давут исийеф вә башқилар уйғурларниң бу күришини миллий-азадлиқ һәрикәт дәп қарап, бу һәқтә өз әмгәклирини йезип қалдурди.

Тарих пәнлириниң кандидат доктори мунир йерзинниң ейтишичә, “шәрқий түркистан”, йәни һазирқи “шинҗаң-уйғур аптоном райони” қәдимдин тартип уйғурлар зич олтурақлашқан чоң земин болуп, у даим русийә, хитай, әнглийә қатарлиқ мәмликәтләрниң талаш-тартишида болуп кәлгән. Көп азаб чәккән бу земин, даим өз азадлиқи вә әркинлики үчүн күришип кәлгән болуп, униң хәлқиниң өтмүш тарихи алимлар вә саяһәтчиләрниң изчил диққәт мәркизидә болған иди. М. Йерзин уйғур диярида миллий-азадлиқ һәрикәтниң әсирләр бойи тохтимай кәлгәнликини илгири сүрүп, мундақ деди: “1757-вә 1759-йиллири шәрқий түркистан манҗу-хитай әскәрлири тәрипидин ишғал қилинди. Лекин ишғалийәтчиләргә қарши хәлқ қозғилаңлири тохтимай, һәмишә давам қилип кәлди. Көп вақит өтмәстинла 1765-йилдила уйғурларниң ишғалийәтчиләргә қарши қозғилаңлири партлашқа башлиди. Булар 1810, 1820, 1830, 1840, 1850-йиллири кәйни-кәйнидин давам қилди. Хитайларда мундақ бир гәп бар икән: ‛шинҗаң һәр бир он йилда кичик қозғилаң, һәр бир оттуз йилда бир чоң қозғилаң болуп туридиған җай‚ дәп ейтиш адәткә айланған икән. Һәқиқәтәнму шундақ болди”.

Или тәвәсидики уйғур вә туңганларниң миллий күрәшлири 1864-йили башланди. Тарихчи шахматофниң “19-әсирдики уйғур-туңган миллий-азадлиқ һәрикитиниң тарихи бойичә очерклар”мавзулуқ мақалисидә ейтилишичә, 1864-йили, или тәвәсидә дәсләп қозғилаң көтүргән туңганлар мәғлуп болғандин кейин, улар уйғурларсиз мәқсәткә йетәлмәйдиғанлиқини чүшинип, һакимбәг абдурусулбәг башлиқ уйғурларға мураҗиәт қилған. Абдурусулбәг уйғур вә туңганларниң чоңлирини йиғип, чиң империйәсигә қарши бирлишип һәрикәт қилиш қарарини алған.

Тарихчи давут исийеф өзиниң 1990-йили алматада нәшр қилинған “йәттишәһәр уйғур дөлити” намлиқ китабида манҗу сулалисигә қарши қозғилаңниң дәсләп 1864-йили 6-айниң башлирида кучарда йүз берип, униң башқа җайларға, шу җүмлидин или вилайитигә туташқанлиқини тәкитләп, мундақ дәп язиду: “1864-йилидики қозғилаңда или өлкисидики аһалигә башқа өлкиләрдикигә қариғанда күрәшни җиддий вә узақрақ елип беришқа тоғра кәлди. Чүнки бу өлкидә чиң җаңҗуни- шәрқий түркистан бойичә һөкүмранлиқ орнида туратти вә униң әтрапиға башқа вилайәтләргә қариғанда күчлүкрәк армийә топланған иди. Қозғилаңниң чиқишиға1864-йилниң бешида җаңҗун чаңниң аввалқи еғир селиқлар үстигә йәнә қошумчә селиқ селиши баһанә болди. Хәлқниң турмуши наһайити еғирлиқидин бу қошумчә селиқ бәлгиләнгән қәрәлдә төләнмиди. Буниңдин ғәзәпләнгән чаң мәзәмзат һакимни түрмигә ташлап, униң муавини абдурусулбәкни һакимбәг қилип бәлгилиди”.

Давут исийефниң ейтишичә, абдуруслбәгниң йошурун һалда таш өстәң, ара өстәң, дадамту, кәтмән, ғалҗат, хонихай қатарлиқ йезилардин топлиған адәмлири қозғилаңчиларниң асасий қисмини тәшкил қилған. Дәсләптә ғулҗа, баяндай, андин пәқәт 1866-йилниң ахирида күрә сепили елинғандин кейинла или вилайити толуқ азад қилинип, или султанлиқи барлиққа кәлгән иди.

Мәзкур китабта ейтилишичә, султанлиқниң йәр мәйдани 50 миң квадрат километир, аһалисиниң сани 150 миң әтрапида болуп, ғәрбий-шималида русийә, қалған тәрәплири уйғур елиниң җәнубида қурулған“ йәттишәр уйғур дөлити ”билән чегриланған. Или султанлиқиниң мәмурий қурулуши йәттишәр дөлитидин бир аз пәрқләнгән, йәни султан чоң әмәлдарлар мәҗлиси тәрипидин сайлинип, хәлқ мәнпәитини көзләп, дөләтни башқурмиса, тәхттин елинип, башқа адәм сайланған. Мәнбәләргә қариғанда, көплигән өзара ихтилаплар нәтиҗисидә или султанлиқиниң султан лавазимини мәзәмзат, әһмәдхан ғоҗа, шавкәтахунлар атқурған. Пәқәт 1867-йилниң башлирида әлахан обул оғли султанлиқ тәхтигә олтурған.

Р. Сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институти уйғуршунаслиқ мәркизиниң илмий хадими,тарих пәнлири кандидат доктори зулпийә кәримованиң ейтишичә, уйғур елиниң или вилайити, қәшқәрийә вә башқиму районлирида йүз бәргән қораллиқ қозғилаңлар асасий җәһәттин чиң империйәсигә қарши қаритилған болсиму, улар арисида пикир бирлики вә иттипақлиқ болмиған. Шундақтиму, мәсилән, или султанлиқи билән йәттишәр дөлитидики уйғурлар бир мәқсәтни көзлигән. Бу һәқтә у мундақ деди: “уйғур хәлқиниң или вилайитидә елип барған миллий-азадлиқ һәрикити вә шәрқий түркистанниң җәнубида йүз бәргән қозғилаңларни, әлвәттә, бир мәқсәт бирләштүргән, йәни азадлиқ, мустәқиллиқ, әркинлик үчүн күрәш. Иккинчидин, шу вақиттики или вилайити, қәшқәрийә, һәтта оттура асиядики уйғурлар қандаш, томурдаш, бир милләт вәкиллиридур. Сиясий вәзийәтниң интайин мурәккәп болғиниға қаримай, улар арисидики сода-иқтисадий, мәдәнийәт вә башқиму алақиләр һеч қачан үзүлмигән. Тарихтин яхши мәлумки, 17-әсирниң 70-йиллири җуңғарлар ақ тағлиқ вә қара тағлиқ хоҗиларниң өзара маҗиралиридин пайдилинип шәрқий түркистанни бесивалған болса, 18-әсирниң 50-йиллири хитайниң чиң империйәси җуңғарийәни, андин шәрқий түркистанни бесивалди. Мана шу 1759-йилдин тартип уйғур хәлқиниң миллий-азадлиқ һәрикити башланди”.

З. Кәримованиң тәкитлишичә, уйғурлар вә башқиму милләтләр басқунчиларға қаттиқ қаршилиқ көрсәткән. Әмма басқунчиларниң мунтизим армийиси даим бу қозғилаңларни рәһимсиз бесип, әлни талан-тараҗ қилған, хәлқни қирған, түрмиләргә ташлиған, чөл-далаларға сүргүн қилған. Мәсилән, 1765-йили учтурпан қозғилиңини мәғлуп болғандин кейин, миңлиған адәм, асасән қерилар, аяллар, балилар или вилайитигә паланған. Шу хәлқниң йүрикидә басқунчиларға болған нәпрәт, әркинликкә болған интилиш йәниму онлиған йиллар мабәйнидә сақлинип қалған.

Тарихчи әршидин һидайәтофниң 1978-йили йоруқ көргән “или уйғурлириниң миллий-азадлиқ һәрикәтлири” намлиқ китабида көрситилишичә, манҗу империйәси пәқәт учтурпан қозғилиңиға қатнашқан 12500 адәмни сиясий җинайәтчиләр дәп, или вилайитигә палиған. У или уйғурлириниң манҗу-хитай мәмурлирини беқиш үчүн деһқанчилиқ қилип, көп азабланғанлиқини тәкитләп, мундақ дәп язған: “биринчи нөвәттә манҗулар өз азадлиқи вә мустәқиллиқи үчүн күрәш елип барған уйғурларниң йәрлирини вә мал-мүлүклирини манҗу ханлиқиниң қолиға өткүзиду. Лекин манҗу ханлиқи буниң биләнла қанаәтләнмәйду. У иккинчи нөвәттә шәрқий түркистандики уйғур деһқанлириниң йәрлириниму дөләт мүлкигә айландуриду”.

Әнә шундақ азабларға чидимиған хәлқ бир нәччә қетим қозғилаң көтүргән болсиму, лекин һәр қетимда яхши қоралланған әскәрләр тәрипидин қаттиқ бастурулди. Лекин или уйғурлириниң тәқдири башқичә болди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт