Сталинниң әлихан төригә ярдәм бәрмәсликиниң арқа көрүнүшидики ялта келишими

Мухбиримиз үмидвар
2019-01-31
Елхәт
Пикир
Share
Принт
1944-Йили қутулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң рәиси елихан төрә әпәнди. 1099-1946-Йиллар.
1944-Йили қутулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң рәиси елихан төрә әпәнди. 1099-1946-Йиллар.
Social Media

1944-Йили, 12-ноябир күни қурулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң 1945-йили, 2-айниң биринчи һәптисигичә или вилайитини толуқ азад қилиш билән пүтүн инқилабни уйғур елиниң һәммә йеригә кеңәйтиш, йәни пүтүн шәрқий түркистанни азад қилиш шоарлирини оттуриға қойди. Бирақ, миллий азадлиқ инқилабниң қайнам-ташлиқ бу йөнилиши фашизмға қарши 2-дуня урушиниң ахирқи ғәлибисини қолға кәлтүрүш урушлири ахирқи басқучқа киргән пәйткә тоғра кәлгән болуп, әнә шу или вилайити шәрқий түркистан партизанлири тәрипидин азад қилинип, бир һәптидин кейин, йәни 1945-йили, 2-айниң 4-11-күнлири америка президенти розевелт, совет иттипақи рәһбири сталин, әнглийә баш министири черчил 2-дуня урушидин кейинки дуняниң йеңи тәртипини орнитишниң пиланлирини қирим йерим арилидики ялтада музакирилишип бекитти.

Мана шундақ дуняниң әң қудрәтлик үч дөлитиниң рәһбири хитайни бир чәткә қайрип қоюп, ялта мәхпий келишими имзалап, келишим бойичә иш башлиғанда или вадисидики шәрқий түркистан җумһурийити қораллиқ партизан әтрәтлири мунтизимлишиш йолиға меңиш, шәрқий түркистан җумһурийити дөләт аппаратлирини тәңшәп тәртипкә селиш, һәрбий тәйярлиқларни күчәйтип, инқилабни тарбағатай, алтай, үрүмчи вә җәнубтики вилайәтләргә кеңәйтишкә тәйярлиқ қилишқа киришмәктә иди.

Лекин, миллий армийәниң йеңидин қурулған полклири, мустәқил баталйонлири қорал-ярақ вә оқ-дора җәһәттин аҗиз болуп, улар асаслиқи хитай қошунлиридин олҗа елинған қораллар вә совет иттипақидин сетивелинған бир қисим қораллар билән қоралланған иди. Шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити баш катипи абдурәуп мәхсум ибраһиминиң һаят вақтида, йәни 2003-йили ашу җәрянларни әслишичә, миллий армийә вә хәлқниң инқилаб қизғинлиқи, болупму пүтүн уйғур диярини азад қилиш қизғинлиқиму наһайити йүксәк пәллигә чиққан иди. Азадлиқ тәшкилатиниң хәлқ ичидики абруйиму йүксәк болған иди.

Мана шундақ көп тәрәпләрни нәзәргә алған шәрқий түркистан җумһурийити рәиси әлихан төрә 1945-йили, 22-апрел күни сталинға мәктуп әвәтип, униң көрсәткән ярдәмлиригә рәһмәт ейтиш билән биргә совет иттипақиниң «шәрқий түркистанниң толуқ азад болушини техиму қоллиши» ни тәләп қилди.

Бу вақитта шәрқий түркистан һөкүмитигә һәрбий вә башқа җәһәтләрдин ярдәм бериш лайиһәси йәнә совет иттипақи хәлқ ички ишлар комиссари лавренти берия вә ташқи ишлар хәлқ комиссари андрей вишинский тәрипидинму бирликтә тәйярлинип, 1945-йили, 4-айниң 29-күни сталин вә молотофқа йоллап берилгән. Вудров вилсон мәркизи тәрипидин елан қилинған әсли русийә федератсийәси дөләт архипидики 9401-фондтики 2-алаһидә папкида сақланған мәзкур берия вә вишинский тәрипидин һазирланған мәхпий доклатта шәрқий түркистан һөкүмитигә 15 миң кишигә йәткүдәк һәр хил қорал-ярақ вә оқ-дора бериш, уларниң инқилабни тарбағатай, алтай вә җәнубта қәшқәр, ақсуларға кеңәйтишигә ярдәм көрситиш, қозғилаңчиларға совет иттипақиниң оттура асия милләтлиридин келип чиққан 2000 әскәр вә 500 офитсерни ярдәмгә әвәтиш вә башқа ярдәм бериш мәсилилири оттуриға қоюлған иди.

Әпсуски, әлихан төриниң хети вә берия вә вишинскийниң шәрқий түркистан һөкүмитигә ярдәм бериш лайиһәси сталин тәрипидин тездин тәстиқланмиған.

Совет мәхпий архиплиридин айдиң болушичә, 1945-йили, 5-айниң 28-күни әлихан төрә йәнә совет иттипақиниң ғулҗида турушлуқ һәрбий вәкиллиридин, совет дөләт бихәтәрлик подполковники николай прокопюк билән инқилабни җәнубқа вә шималға, җиңға қарап кеңәйтиш мәсилиси һәққидә мәхсус сөзлишип, уларниң һәрбий һәрикәт қолланмаслиқидин хапа болған. Йәнә бир мәхпий архип һөҗҗитидин ашкарилинишичә, 1945-йили, 6-айниң 10-күни совет иттипақи н к в д ( дөләт ички ишлар хәлқ комиссарияти) рәһбири берия ғулҗидики совет иттипақи вәкили, генерал владимир йегнароф, йәни «2-дом» дәп аталған орунниң башлиқиға «қозғилаңчиларни һәргиз актип һәрикәт қилдурмай тутуп туруш» буйруқи бәргән. Булардики сәвәб немә ?

Буларниң түп хәлқаралиқ арқа көрүнүши бар болуп, бу дәл ашу 1945-йили 2-айниң 11-күни имзаланған ялта келишими билән мунасивәтликтур. Әнә шу ялта келишиминиң муһим бир қисми совет иттипақиниң японға қарши урушқа қатнишиши вә совет иттипақиниң йирақ шәрқ, манҗурийә вә ташқи моңғулийә мәсилисидики мәнпәәтлиригә мунасивәтлик иди. Америка вә әнглийә рәһбәрлири келишим бойичә сталинниң ташқи моңғулийәниң мәвҗут һалитини сақлап қелиш, җәнубий сахарин вә шималдики курил араллири совет иттипақиниң хәритисигә кириш, совет иттипақи манҗурийә төмүр йоли, порт-артур вә далийән поритлиридин пайдилиниш тәләплиригә мақул болди, сталин болса германийә тәслим болуп, 3-айдин кейин японға қарши урушқа қатнишиш вәдиси бәрди.

Қазақистандики туран университетиниң профессори абләт камалофниң ейтишичә, сталин бу келишим нәтиҗисидә кейин америка вә әнглийә тәрәпкә хитайниң ички ишиға арилашмаслиқ, йәни уйғур дияридики қозғилаңчиларни қоллимаслиқ, хитай компартийәсиниму қоллимаслиқ ипадилирини билдүргән. ялта сөһбитидә совет иттипақи йирақ шәрқтә еришкән мәнпәәтлирини капаләткә игә қилиш үчүн хитайниң совет иттипақи билән шәртнамә имзалиши керәклики, хитайға бу мәсилә бойичә совет иттипақи билән сөһбәт өткүзүшини америка тәрәп тәшәббус қилишқа пүтүшүлди.

Сталинниң бу вақиттики мәқсити ялта йиғинида еришкән мәнпәәтлирини капаләткә игә қилиш үчүн хитайни сөһбәт үстилигә елип келиш иди. У, таки 1945-йили, 6-айниң ахириғичә хитай тәрәпниң өзлири билән сөһбәт үстилигә келишини вә сөһбәттә болса өзлириниң көзлигән мәқсәтлиригә мақул болушини күтти. Шуниң үчүн у әлихан төриниң ярдәм сорап язған хети вә берия һәм вишинскийниң шәрқий түркистан һөкүмитигә һәрбий җәһәттин ярдәм бериш лайиһисини тезликтә қобул қилмиған, бәлки арқиға созған иди. Шуниң үчүн совет иттипақиниң ғулҗидики һәрбий вәкиллири, йәни 2-домдикиләр шәрқий түркистан миллий армийәсини контрол қиливалғанлиқи үчүн уларни һуҗумға өткүзмәй тутуп турди.

Шәрқий түркистан һөкүмити баш катипи мәрһум абдурәуп мәхсум ибраһими һаят вақтида өзлириниң әйни вақитта совет иттипақи билән болған мунасивәтлириниң қоюқ болғанлиқидин барлиқ һәрбий һоқуқларниң ашу совет генераллириниң қолиға өткәнликини, һәрбий ишлар җәһәттә пүтүнләй шуларниң орунлаштурушини аңлиғанлиқини ейтқан иди.

Тарихий мәнбәләргә қариғанда шәрқи түркистан һөкүмити 1945-йили, 2-айдин таки 7-айғичә хитай қошунлириға қарши омумий һуҗумға өтмигән болуп, бу вақитқичә совет иттипақиму уларға көрүнәрлик ярдәм бәрмигән, асасий ғәлибә қозғилаңчиларниң өз күчи арқилиқ қолға кәлгән иди. Бу хил қараштики мутәхәссисләрдин бири қазақистандики тарихчи, «уйғурларниң қәдимдин һазирғичә етник-сиясий тарихи» намлиқ китабниң аптори қәһриман ғомҗамбәрдиниң қаришичиму совет иттипақиниң шәрқий түркистан һөкүмитигә кәң көләмдә һәрбий ярдәм бәрмәсликидики сәвәбләрдә ялта келишими бар иди.

Бирақ, җаң кәйши кейин ялта келишимидин хәвәр тепип вә ялта келишимидә өз мәнпәәтлириниң қурбан қилинғанлиқидин нарази болуп, 1945-йили, 6-айниң 12-күни совет иттипақиниң чоңчиңдики баш әлчиси аполло петроф оттуриға қойған, ялта келишимидә бәлгиләнгән совет иттипақи мәнпәәтигә мунасивәтлик 5 хил тәләпни рәсмий оттуриға қойғанда җаң кәйши буларни рәт қилған. У, 15-июн күни болса америка президенти труменниң хитайниң совет иттипақи билән сөһбәт өткүзүп келишим түзүши керәкликигә аит 7 түрлүк пикирлиригиму актип позитсийә тутмиди. Буниң билән сталинниң җаң кәйшини сөһбәт үстилигә әкилиш вә униң билән «совет-хитай достлуқ шәртнамиси» имзалап, өзиниң ялтада еришкән мәнпәәтлирини қанунлаштуруш үмиди азлиди.

Нәтиҗидә, у миллий армийәгә ярдәм беришни қарар қилди вә үч фронт бойичә җәңләр башланди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт