Stalinning elixan törige yardem bermeslikining arqa körünüshidiki yalta kélishimi

Muxbirimiz ümidwar
2019-01-31
Élxet
Pikir
Share
Print
1944-Yili qutulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining re'isi élixan töre ependi. 1099-1946-Yillar.
1944-Yili qutulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining re'isi élixan töre ependi. 1099-1946-Yillar.
Social Media

1944-Yili, 12-noyabir küni qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining 1945-yili, 2-ayning birinchi heptisigiche ili wilayitini toluq azad qilish bilen pütün inqilabni Uyghur élining hemme yérige kéngeytish, yeni pütün sherqiy türkistanni azad qilish sho'arlirini otturigha qoydi. Biraq, milliy azadliq inqilabning qaynam-tashliq bu yönilishi fashizmgha qarshi 2-dunya urushining axirqi ghelibisini qolgha keltürüsh urushliri axirqi basquchqa kirgen peytke toghra kelgen bolup, ene shu ili wilayiti sherqiy türkistan partizanliri teripidin azad qilinip, bir heptidin kéyin, yeni 1945-yili, 2-ayning 4-11-künliri amérika prézidénti rozéwélt, sowét ittipaqi rehbiri stalin, en'gliye bash ministiri chérchil 2-dunya urushidin kéyinki dunyaning yéngi tertipini ornitishning pilanlirini qirim yérim arilidiki yaltada muzakiriliship békitti.

Mana shundaq dunyaning eng qudretlik üch dölitining rehbiri xitayni bir chetke qayrip qoyup, yalta mexpiy kélishimi imzalap, kélishim boyiche ish bashlighanda ili wadisidiki sherqiy türkistan jumhuriyiti qoralliq partizan etretliri muntizimlishish yoligha méngish, sherqiy türkistan jumhuriyiti dölet apparatlirini tengshep tertipke sélish, herbiy teyyarliqlarni kücheytip, inqilabni tarbaghatay, altay, ürümchi we jenubtiki wilayetlerge kéngeytishke teyyarliq qilishqa kirishmekte idi.

Lékin, milliy armiyening yéngidin qurulghan polkliri, musteqil batalyonliri qoral-yaraq we oq-dora jehettin ajiz bolup, ular asasliqi xitay qoshunliridin olja élin'ghan qorallar we sowét ittipaqidin sétiwélin'ghan bir qisim qorallar bilen qorallan'ghan idi. Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti bash katipi abdure'up mexsum ibrahimining hayat waqtida, yeni 2003-yili ashu jeryanlarni eslishiche, milliy armiye we xelqning inqilab qizghinliqi, bolupmu pütün Uyghur diyarini azad qilish qizghinliqimu nahayiti yüksek pellige chiqqan idi. Azadliq teshkilatining xelq ichidiki abruyimu yüksek bolghan idi.

Mana shundaq köp tereplerni nezerge alghan sherqiy türkistan jumhuriyiti re'isi elixan töre 1945-yili, 22-aprél küni stalin'gha mektup ewetip, uning körsetken yardemlirige rehmet éytish bilen birge sowét ittipaqining "Sherqiy türkistanning toluq azad bolushini téximu qollishi" ni telep qildi.

Bu waqitta sherqiy türkistan hökümitige herbiy we bashqa jehetlerdin yardem bérish layihesi yene sowét ittipaqi xelq ichki ishlar komissari lawrénti bériya we tashqi ishlar xelq komissari andréy wishinskiy teripidinmu birlikte teyyarlinip, 1945-yili, 4-ayning 29-küni stalin we molotofqa yollap bérilgen. Wudrow wilson merkizi teripidin élan qilin'ghan esli rusiye fédératsiyesi dölet arxipidiki 9401-fondtiki 2-alahide papkida saqlan'ghan mezkur bériya we wishinskiy teripidin hazirlan'ghan mexpiy doklatta sherqiy türkistan hökümitige 15 ming kishige yetküdek her xil qoral-yaraq we oq-dora bérish, ularning inqilabni tarbaghatay, altay we jenubta qeshqer, aqsulargha kéngeytishige yardem körsitish, qozghilangchilargha sowét ittipaqining ottura asiya milletliridin kélip chiqqan 2000 esker we 500 ofitsérni yardemge ewetish we bashqa yardem bérish mesililiri otturigha qoyulghan idi.

Epsuski, elixan törining xéti we bériya we wishinskiyning sherqiy türkistan hökümitige yardem bérish layihesi stalin teripidin tézdin testiqlanmighan.

Sowét mexpiy arxipliridin ayding bolushiche, 1945-yili, 5-ayning 28-küni elixan töre yene sowét ittipaqining ghuljida turushluq herbiy wekilliridin, sowét dölet bixeterlik podpolkowniki nikolay prokopyuk bilen inqilabni jenubqa we shimalgha, jinggha qarap kéngeytish mesilisi heqqide mexsus sözliship, ularning herbiy heriket qollanmasliqidin xapa bolghan. Yene bir mexpiy arxip höjjitidin ashkarilinishiche, 1945-yili, 6-ayning 10-küni sowét ittipaqi n k w d ( dölet ichki ishlar xelq komissariyati) rehbiri bériya ghuljidiki sowét ittipaqi wekili, général wladimir yégnarof, yeni "2-Dom" dep atalghan orunning bashliqigha "Qozghilangchilarni hergiz aktip heriket qildurmay tutup turush" buyruqi bergen. Bulardiki seweb néme ?

Bularning tüp xelq'araliq arqa körünüshi bar bolup, bu del ashu 1945-yili 2-ayning 11-küni imzalan'ghan yalta kélishimi bilen munasiwetliktur. Ene shu yalta kélishimining muhim bir qismi sowét ittipaqining yapon'gha qarshi urushqa qatnishishi we sowét ittipaqining yiraq sherq, manjuriye we tashqi mongghuliye mesilisidiki menpe'etlirige munasiwetlik idi. Amérika we en'gliye rehberliri kélishim boyiche stalinning tashqi mongghuliyening mewjut halitini saqlap qélish, jenubiy saxarin we shimaldiki kuril aralliri sowét ittipaqining xeritisige kirish, sowét ittipaqi manjuriye tömür yoli, port-artur we daliyen poritliridin paydilinish teleplirige maqul boldi, stalin bolsa gérmaniye teslim bolup, 3-aydin kéyin yapon'gha qarshi urushqa qatnishish wedisi berdi.

Qazaqistandiki turan uniwérsitétining proféssori ablet kamalofning éytishiche, stalin bu kélishim netijiside kéyin amérika we en'gliye terepke xitayning ichki ishigha arilashmasliq, yeni Uyghur diyaridiki qozghilangchilarni qollimasliq, xitay kompartiyesinimu qollimasliq ipadilirini bildürgen. Yalta söhbitide sowét ittipaqi yiraq sherqte érishken menpe'etlirini kapaletke ige qilish üchün xitayning sowét ittipaqi bilen shertname imzalishi kérekliki, xitaygha bu mesile boyiche sowét ittipaqi bilen söhbet ötküzüshini amérika terep teshebbus qilishqa pütüshüldi.

Stalinning bu waqittiki meqsiti yalta yighinida érishken menpe'etlirini kapaletke ige qilish üchün xitayni söhbet üstilige élip kélish idi. U, taki 1945-yili, 6-ayning axirighiche xitay terepning özliri bilen söhbet üstilige kélishini we söhbette bolsa özlirining közligen meqsetlirige maqul bolushini kütti. Shuning üchün u elixan törining yardem sorap yazghan xéti we bériya hem wishinskiyning sherqiy türkistan hökümitige herbiy jehettin yardem bérish layihisini tézlikte qobul qilmighan, belki arqigha sozghan idi. Shuning üchün sowét ittipaqining ghuljidiki herbiy wekilliri, yeni 2-domdikiler sherqiy türkistan milliy armiyesini kontrol qiliwalghanliqi üchün ularni hujumgha ötküzmey tutup turdi.

Sherqiy türkistan hökümiti bash katipi merhum abdure'up mexsum ibrahimi hayat waqtida özlirining eyni waqitta sowét ittipaqi bilen bolghan munasiwetlirining qoyuq bolghanliqidin barliq herbiy hoquqlarning ashu sowét générallirining qoligha ötkenlikini, herbiy ishlar jehette pütünley shularning orunlashturushini anglighanliqini éytqan idi.

Tarixiy menbelerge qarighanda sherqi türkistan hökümiti 1945-yili, 2-aydin taki 7-ayghiche xitay qoshunlirigha qarshi omumiy hujumgha ötmigen bolup, bu waqitqiche sowét ittipaqimu ulargha körünerlik yardem bermigen, asasiy ghelibe qozghilangchilarning öz küchi arqiliq qolgha kelgen idi. Bu xil qarashtiki mutexessislerdin biri qazaqistandiki tarixchi, "Uyghurlarning qedimdin hazirghiche étnik-siyasiy tarixi" namliq kitabning aptori qehriman ghomjamberdining qarishichimu sowét ittipaqining sherqiy türkistan hökümitige keng kölemde herbiy yardem bermeslikidiki seweblerde yalta kélishimi bar idi.

Biraq, jang keyshi kéyin yalta kélishimidin xewer tépip we yalta kélishimide öz menpe'etlirining qurban qilin'ghanliqidin narazi bolup, 1945-yili, 6-ayning 12-küni sowét ittipaqining chongchingdiki bash elchisi apollo pétrof otturigha qoyghan, yalta kélishimide belgilen'gen sowét ittipaqi menpe'etige munasiwetlik 5 xil telepni resmiy otturigha qoyghanda jang keyshi bularni ret qilghan. U, 15-iyun küni bolsa amérika prézidénti truménning xitayning sowét ittipaqi bilen söhbet ötküzüp kélishim tüzüshi kéreklikige a'it 7 türlük pikirlirigimu aktip pozitsiye tutmidi. Buning bilen stalinning jang keyshini söhbet üstilige ekilish we uning bilen "Sowét-xitay dostluq shertnamisi" imzalap, özining yaltada érishken menpe'etlirini qanunlashturush ümidi azlidi.

Netijide, u milliy armiyege yardem bérishni qarar qildi we üch front boyiche jengler bashlandi.

Toluq bet