Abdughopur qutluqof: sowét razwétchiki hakim jappar manga éytip bergen sirlar (4)

Muxbirimiz ümidwar
2019-04-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Péshqedem sha'ir abdughopur qutluqof aka amérikidiki Uyghur aliy kéngishige qatnashti. 2011-Yili 2-may.
Péshqedem sha'ir abdughopur qutluqof aka amérikidiki Uyghur aliy kéngishige qatnashti. 2011-Yili 2-may.
RFA

Hazir qazaqistanda yashawatqan 82 yashliq ataqliq Uyghur sha'iri abdughopur qutluqofning eslishiche, sabiq sowét ittipaqining 1944-1949-yilliridiki milliy azadliq inqilab dewride, ghuljida pa'aliyet qilghan bixeterlik xadimi doxtur hakim jappar yarullabékofning 1975-yili, yazda bishkek shehiride uninggha sözlep bérishiche, milliy azadliq inqilab rehberliri exmetjan qasimi bashchiliqidiki ömek 1949-yili, 8-ayning 24-küni almuta shehiride moskwadin kelgen sowét ittipaqi hökümitining bir yuqiri derijilik rehbiriy kadiri we qazaqistan ittipaqdash jumhuriyiti dölet bixeterlik idarisining bir neper qazaq rehbiri kishisi bilen söhbet ötküzgen.

Hakim jappar özi terjimanliq qilghan bu söhbette exmetjan qasimi sowét ittipaqi rehbiriy shexslirining ularning béyjingda échilidighan xitay kompartiyesining tunji nöwetlik memliketlik siyasiy meslihet kéngishi yighinigha héchqandaq siyasiy telep we shert qoymay qatniship, xitayning siyasiy programmilirini himaye qilish teklipini ret qilip, eger özliri yighin'gha qatnashsa Uyghur diyarining siyasiy teqdiri mesilisini hel qilishta musteqilliq mesilisi, peqet bolmighanda fédératsiye tüzüm boyiche hoquqqa érishishni telep qilidighanliqi, bolmisa mundaq yighin'gha qatnishishning zörüriyiti yoqluqini keskin éytqan iken.

Hakim japparning sözlep bérishiche, mezkur söhbetke exmetjan qasimi, is'haqbék munonof, abdukérim abbasof, delilqan sugurbayéftin bashqa yene bir xitay, shuningdek ghéni kerimof, abduréshit imin qatarliqlarmu qatnashqan idi. Ularning köpi exmetjan qasimini qollash pikrini bildürgen

Söhbet jeryanida moskwa wekili, général is'haqbék munonof, général delilqan sugurbayéf, abdukérim abbasof, xitay wekil loji qatarliqlarningmu pikrini sorighan. Sherqiy türkistan milliy armiyesining aliy bash qomandani is'haqbék munonof, mu'awin qomandani delilqan sugurbayéfmu exmetjan qasimining qarashlirini qollash pikrini bildürgen. Bolupmu moskwa wekilining biwasite sorighan so'aligha jawab bergen is'haqbék munonof öz meydanining exmetjan qasimi bilen birdek ikenlikini keskin éytqan. Abbasof, exmetjan qasimining qarashliridin qismen bashqichirek pikirni, xitay wekil pütünley xitay kompartiyesini himaye qilish pikrini éytqan.

Hakim japparning abdughopur qutluqofqa sözlep bérishiche, söhbet intayin keskin talash-tartish ichide ötken we shu küni kéchigiche dawamlashqan. Talash-tartishning küchiyishi netijiside, exmetjan qasimi, is'haqbék munof, delilqan sugurbayéf we bashqilar axiri xitay kompartiyesining héch bolmighanda milliy mesilini sowét ittipaqining modéli boyiche hel qilishi, yeni fédératip tüzümge méngip, ittipaqdash jumhuriyet hoquqini étirap qilishi kéreklikini éytishqan. Biraq, moskwa wekilliri buningghimu razi qilarliq jawab bermigen, axiri söhbet netijisiz axirlashqandin kéyin hakim jappar frunzégha (hazirqi bishkekke ) mangduruwétilgen.

Abdughopur qutluqof hakim japparning bu weqeni chongqur hayajan ichide birmu-bir bayan qilghanliqini, moskwadin kelgen rus généralning achchiq bilen sözligen jaylirini rusche tekrarlap, Uyghurchigha terjime qilip, shu neq meydan körünüshi neq we obrazliq ipadileshke tirishqanliqini eslidi.

Hakim jappar exmetjan qasimining öz xelqining milliy menpe'etini qoghdash, xelqning qanliq küreshlerni qilip qolgha keltürgen musteqil hayatini saqlap qélishta ching turghanliqini eslesh bilen exmetjan qasimigha yuqiri baha bergen.

Emma, xitay hökümiti hazirghiche exmetjan qasimi qatarliqlarning 1949-yili, 8-ayning 24-küni almutadin ayrilip, 27-awghust küni béyjingda échilidighan memliketlik siyasiy meslihet kéngishi yighinigha qatnishish sepiride bayqal köli boyida ayropilan qazasigha uchrap hayatidin ayrilghanliqini békitidu we ularning béyjingdiki yighinda héchqandaq milliy we siyasiy hoquq telipi sunmaydighanliqi hem ularning yéngi junggoni toluq qollighanliqini teshwiq qilip kelmekte.

Exmetjan qasimi qatarliqlarning béyjingdiki siyasiy meslihet kéngishi yighinigha qatnishishta heqiqeten xelqning teleplirini eks ettüridighan birer shert we telep teyyarlighanmu? béyjingda otturigha qoyulmaqchi bolghan bu shert we telepler 1949-yili, 7-8-ayda moskwani ziyaret qilghan xitay kompartiye rehbiri lyu shawchigha xitay xelq jumhuriyitini téz qurush we xitay armiyesini Uyghur diyarigha téz kirgüzüp ishghal qilish we buninggha yardem bérish wedisini bergen stalin hökümitining programmisigha hem xitay kompartiyesining menpe'etige uyghun kélishi mumkinmidu?

1949-Yili, 8-ayda exmetjan qasimi qatarliqlar ghuljadin ayrilghan waqitta "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitide muxbir bolup ishligen, exmetjan qasimi bilen uchriship söhbetlerde bolghan hazir almutada yashawatqan 91 yashliq tarixchi munir yérzin ependining qarishiche, gerche bu heqte arxip höjjetliri ashkara bolmisimu, emma mundaq bir söhbetning bolushi, exmetjan qasimi qatarliqlarning öz milliy menpe'etini himaye qilishta ching turghan dep éytishqa bolidu. Uning tekitlishiche, lékin sherqiy türkistan xelqining siyasiy teqdiri, yeni musteqilliqi we yaki bashqa yüksek bir milliy hoquqqa érishishi u waqitta sowét ittipaqigha we yaki xitay kompartiyesige kérek emes idi. Munir yérzin ependi: "Lékin exmetjan qasimining hayat waqitlirida sözligen sözliri, qilghan ish-heriketliri uning sherqiy türkistan xelqi, Uyghur xelqining menpe'etini qoghdaydighanliqini körsitip béridu. U eger béyjinggha barghan bolsa, choqum sherqiy türkistan, Uyghur xelqining milliy menpe'etlirige wekillik qilidighan xelqning telipini otturigha qoyushi mumkin idi, chünki bu inqilab peqet üch wilayettikila emes, pütün sherqiy türkistandiki inqilab idi" dégenlerni otturigha qoydi.

1970-Yillarda özbékistan penler akadémiyesining xadimi, sabiq sherqiy türkistan milliy armiyesi kapitani asim baqimu hakim japparning özige bu oxshash weqeni, yeni exmetjan qasimi qatarliqlar bilen moskwa wekilliri arisida almuta bolup ötken bu söhbetni sözlep bergenlikini delillep, shu söhbet xatirisini "Xunzirliq" mawzusida sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin élan qilghan idi.

Toluq bet