Муһәммәд әмин буғраниң тарих көзқариши немә?

Ихтиярий мухбиримиз идиқут
2015-06-21
Share
memtimin-bughra-yaponiye-arxip.JPG Һазир японийә архиплирида сақлиниватқан мәмтимин буғраниң сүрити. Бу сүрәт 1941-йили японийәдә нәшр қилинған "дуня мусулманлири" намлиқ журналда бесилған.
RFA/Qutluq


Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, бу йил уйғур хәлқи арисида "үч әпәндиләр" дәп тонулған мәшһур шәхсләрниң бири муһәммәд әмин буғраниң вапат болғанлиқиға дәл 50 йил болди. Бу мунасивәт билән чәтәлләрдики уйғур аммиви тәшкилатлири муһәммәд әмин буғрани хатириләш паалийити өткүзмәктә.

Бу паалийәтләр муһәммәд әмин буғрани һәр тәрәплимилик чүшиништә наһайити муһим. Мәлум болғандәк, муһәммәд әмин буғра уйғур хәлқи 20 - әсирдә йетиштүргән бүйүк шәхсләрниң бири дәп қарилиду.

У,диний алим, сиясәтчи вә тарихчи болуштәк көп тәрәплимилик алаһидиликкә игә. Болупму униң тарихчилиқ кимлики вә тарихчилиқи үстидә алаһидә тохтилип өтүшкә тегишлик. У афғанистандики вақтида тарих тәтқиқатиға киришкән. Бу җәрянда түркчә, әрәбчә, парсчә вә ингилизчә қатарлиқ тиллардики 40 парчидәк мәнбә әсәрдин пайдилинип "шәрқий түркистан тарихи" намлиқ катта әсирини йезип чиққан. Әгәр униң "шәрқий түркистан тарихи" намлиқ китабини йезишта пайдиланған мәнбә әсәрләргә, метод вә терминологийигә диққәт қилидиған болсақ, униң түркчиликтин ибарәт йетәкчи идийигә вә 1930 - йилларда түркийәдә оттуриға қоюлған түрк тарих көз қаришиға игә икәнликини чүшинәләймиз. Ундақ болса түрк тарих көзқариши қандақ бир көз қарашти? бу көзқараш 19 - әсирдә ғәрбтә оттуриға чиққан һинди - явропа тарих көзқаришиға қарши бәрпа қилинған бир көзқараш иди. Бу көзқарашниң негизи 1) түркләр оттура асиялиқ бир милләтур. 2) Мәдәнийәтниң мәркизи оттура асиядур. 3) Түркләр анаюрти болған оттура асиядин қурғақчилиқ сәвәби билән дуняниң һәрқайси җайлириға көчүп кәткән вә у йәрләргә мәдәнийәт елип барған дегәндин ибарәт иди. Түркийәдә бу көз қарашни илмий җәһәттин изаһлаш үчүн "түрк тарихиниң ана хатлири" вә "мупассал түрк тарихи" намлиқ китаблар йезилған иди. Бу икки китаб муһәммәд әмин буғраниң "шәрқий түркистан тарихи" намлиқ китабидики мәнбә материяллириниң бешида орун алған. Муһәммәд әмин буғраниң китабидики түркләрниң иптидаий дәвирлири билән мунасивәтлик баянлар, түркләрниң көч сәвәблири вә көчүш истиқамәтлири "түрк тарихиниң ана хатлири" вә "мупассал түрк тарихи"намлиқ китаблардики билән асасән охшаш.

Биз түрк тарих көзқаришиниң қачан, немә сәвәп вә немә мәқсәт билән оттуриға қоюлған дегән соалға җаваб елиш үчүн әгә университети тарих факултетиниң оқутқучиси дотсент доктор сәрқан аҗар әпәндини зиярәт қилдуқ. У бу һәқтә тохтилип мундақ деди:

"османли дөлитиниң ахирқи дәвридә империйә йимирилип йеңи түркийә җумһурийәти қурулушқа башлиғанда җумһурийәтниң елан қилиниши билән биргә түрк тарих көзқариши оттуриға қоюлди. Түрк тарих көзқаришиниң асасий мәқсити биринчидин, түркләрниң қәдимқи дәвирлирини тәтқиқ қилиш, йәни османли вә сәлҗуқлу дөлитидин бурунқи дәвирлирини тәтқиқ қилиш, иккинчидин түркләрниң мәдәнийәткә қошқан төһписи немә, инсанийәткә қошқан төһписи немә, буни оттуриға қоюш, үчинчидин, қәдимқи дәвирдә оттура асияда яшиған инсанларниң түркләр билән қандақ мунасивити бар иди, у дәвирдә яшиған түркләрниң ирқий алаһидиликлири немә иди, буларни оттуриға қоюштин ибарәт. Қисқичә қилип ейтсақ, түркләрниң исламийәттин бурунқи тарихи қандақ иди, сүмәр, һитит, қәдимқи хитай мәдәнийити билән қандақ мунасивити бар иди, буларни айдиңлаштуруштин ибарәттур".

Сәрқан аҗар әпәндиниң ейтишичә, түрк тарих көзқаришини ғәрбликләрниң һинди - яврупа тарих көзқаришиға инкас шәклидә оттуриға чиққан дәп қарашқиму болидикән. Ундақта һинт - яврупа тарих көзқариши қандақ бир қарашти? бу һәқтә америка мичиган университетиниң оқутқучиси профәссор доктор тимур коҗаоғлу әпәнди чүшәнчә бәрди.

Һөрмәтлик аңлиғучилар, муһәммәд әмин буғра хитай тарихчиси ли доңфаңға рәддийә бәргәндә асасланған тарих көзқариши түрк тарих көзқариши иди. Түрк тарих көзқариши бүгүңә қәдәр нурғунлиған илмий тәтқиқатқа асас болған вә бу көзқараш сайисида нурғун илмий әсәрләр мәйданға кәлгән. Мәсилән муһәммәд әмин буғраниң "шәрқий түркистан тарихи" намлиқ китабидин кейин, турғун алмасниң "уйғурлар"намлиқ китабиму түрк тарих көзқаришиға асасән йезилған муһим әсәрдур. Турғун алмас "уйғурлар"намлиқ китабида оттура асияниң әң қәдимқи дәвирләрдин бери уйғурларниң ана юрти икәнликини, шундақла бу йәрниң дуня мәдәнийитиниң әң қәдимқи алтун бөшиги икәнликини баян қилған вә буниң үчүн түркчә "улусал тарихимизин ана хатларı" намлиқ китабни мәнбә көрсәткән. Турғун алмас’ıн уйғурларниң ана юрти, көчүши һәққидики баянлири муһәммәд әмин буғраниңки билән охшайду. Бүгүнки археологийилик байқашлар вә таримдин тепилған миңларчә йиллиқ мумялар һәқиқәтән уйғурларниң әҗдатлириниң буниңдин он миң йиллар бурунму шәрқий түркистанда яшиғанлиқини көрсәтмәктә. Мушу айниң 19 - күни хитайчә sohu.com Тор бетидә елан қилинған бир хәвәргә қариғанда, шәрқий түркистанниң алтай райониниң қаба наһийәсидә буниңдин он миң йил бурун сизилған қия таш рәсимлири байқалған. Бу рәсимләрдә һәр хил һайван вә овчилиқ мәнзириси тәсвирләнгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт