Hidéyuki:muhemmed imin bughra we ma jongying heqqide

Muxbirimiz ümidwar
2013-11-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Muhemmed imin bughra (1901-1965)
Muhemmed imin bughra (1901-1965)
RFA/Arslan


Yaponiyilik Uyghur yéqinqi zaman tarix tetqiqatchisi hidéyuki Uyghur tarixigha a'it neshir qilin'ghan maqaliler toplimidiki "Yaponlar yételmigen zémin - sherqiy türkistan" serlewhilik maqaliside xoten emiri muhemmed imin bughraning yaponlargha tunji qétim Uyghur dawasini anglatqan shexs ikenlikini otturigha qoyghan.

Uyghur tarix tetqiqatchisi hidéyuki maqaliside Uyghurlarning musteqil dölet qurush ghayisi we eyni waqittiki yaponlarning Uyghur élige bérish arzusi toghrisida toxtilip bu heqte mundaq bayan qilghan: sherqiy türkistan musteqilliq herikitining meqisiti öz tupraqlirini qoghdash,xitay kontorolliqidin qutulush, musteqil dölet qurush dégenliktur.Mundaqche éytqanda xitaygha qarshi turup yaponiyige yéqinlishish sowét ittipaqidin qoghdinish we dölitini eslige keltürüshtur. Sherqiy türkistan bolsa istratégiyilik jehette nahayiti muhim orun idi.Yaponiye emma u yerge yétip baralmighan.Köpligen yapon jasusliri bu rayon'gha bérishni arzu qilghan bolsimu,emma ular meqsitige yételmigen.Kéyinki waqitlarda ewetilgen axbarat xadimliri iz - déreksiz ghayip bolghan bolup,ularning héchqandaq xewiri bolmighan.Chünki u chaghda sherqiy türkistan tolimu sirliq,siyasiy orni tolimu murekkep yer idi.Yaponiye jasusliri urushtin ilgiri sherqiy türkistandin héchqandaq uchur alalmighan.Bu yer ularning neziride sirliq,mexpiy jay dep qaralghan.

Uyghur tarix tetqiqatchisi hidéyuki maqaliside qumulda kötürülgen qumul qozghilingi heqqide toxtilip bu heqte mundaq bayan qilghan: 1930 - yili shinjangda köpligen qozghilanglar yüz berdi.Eyni chaghdiki jin shurin hökümitige qarshi heriket élip bérildi.Qozghilangning asasliq kötürülüsh sewebi bolsa jinshurinning türlük alwang,baj - séliqining derdidin xelq kembeghelliship ketken idi.

Hidéyuki maqaliside shiwédsiyilik ékspéditsiyichi swén hédin özining "Qachqun majungying" "Yipek yoli" "Azghun köl" (lopnur köli) dégen kitapliridiki jin shurin'gha da'ir uchurlarni mundaq bayan qilghan: jin shurin 1931 - yili qumulda xanliq tüzümni özgertip,xanliqni yoq qilip,ölke tüzümini yolgha qoymaqchi boldi.U qumuldiki qel'e,ordularni chéqip qumulni weyran qildi.Jin shurin adem qélipidin chiqan alwasti idi.

Aptor maqaliside qumul qozghilingigha ma jungying qoshunining yardem bergenliki toghrisida toxtilip bu heqte mundaq bayan qilghan:

Jin shurin'gha qarshi xoja niyaz haji qozghilang köterdi.Jin shurin qozghilangni basturmaqchi bolghan xeterlik peytte xoja niyaz haji majungyingni yardem bérishke chaqirghan.Xoja niyaz bilen ma jungying ikkisi ikki millet bolsimu,emma ikkilisila musulman idi.Tungganlar bolsa asasliqi gensu,ningsha,chingxey qatarliq ölkilerde yashaydighan musulman xelqler idi.Junggo kompartiyisi bolsa ularni xuyzular dep atayti.Majungying bolsa gensuda tughulghan,17 yéshida armiyige qatnashqan.U,özini armiyide perqliq tutqan idi.Ma jungying xoja niyaz hajining teklipige qoshulup sherqiy türkistan'gha kirgen.U, Uyghurlar teripidin musulman qehriman dep teriplinip,qizghin qarshi élin'ghan.U,özining eskiriy küchi bilen jin shurinning eskerlirini qumuldin heydep chiqirip,Uyghurlarni qoghdap qalghan we kéyin öz yurtigha qaytqan.

Aptor maqaliside shiwédsiyilik ékspéditsiyichi swén hédinning ma jungying toghrisida öz eserliride bergen uchurlar toghrisida toxtilip,bu heqte mundaq bayan qilghan: swén hédén ma jungyingni körmigen.Lékin uning tashqiy qiyapitini teswirlep köpligen nersilerni yazghan. Ma jungying heqqide mundaq uchurlarni bergen: majungying égiz boyluq, oruq kelgen, eqilliq yigit bolup u,hemme nersini asanliqche biliwalalaydu. U,tolimu zirek, xush - chaqchaq yigit idi. Swén hédén bu uchurlarni bashqilardin anglighan uchurlar bolup u,yene bashilardin anglighan ma jungying toghrisidiki uchurlarni mundaq bayan qilghan: ma jungying eskerlerge miltiq,tapancha étishni ögitip.Eskerler bilen da'im putbol oynashti. U,eskerlerge tolimu qattiq qol bolup,eger birer esker xataliq ötküzüp qoysa uni köpchilikning aldida étiwétitetti.

Uyghur tarix tetiqatchisi hidéyuki maqaliside majungyingning bu xil chus xaraktérini yaponiyilik herbiy général oda nobunagagha oxshaydu dep teswirligen.

Tarixchi hidéyuki maqaliside xoten emiri muhemmed imin bughra heqqide toxtilip bu heqte mundaq bayan qilghan:tarixiy melumatlarda déyilishiche,yipek yolidiki bostanliq ichidiki xotende muderris ölüma muhemmed imin bughra bashchiliqida qozghilang kötürülüp,qozghilang ghelbige ériship,muhemmed imin bughra xotende xoten islam xanliqi qurulghanliqini jakarlighan.We özi shu xanliqning emiri dep tonulghan.Xoten islam xanliqi hilal ay,yultuzlar chüshürülgen yéshil bayraqni dölet bayriqi qilghan.Musulmanlar kaléndarini qollan'ghan.Ular xoten cherchen,chaqiliq qatarliq jaylarni özige tewe qilghan.Uyghurlarning nami yaponiyide anche tonush bolmighan.Lékin xoten emiri muhemmed imin bughra bolsa yaponlar bilen Uyghurlarning dostluq ornitishida köwrüklük rol oynighan kishi bolup,u eng deslep yaponlar bilen chongqur dostluq ornatqan kishi.Shunga uni yapon - Uyghur dostluq tarixida hergiz untushqa bolmaydu.Uni choqum esleshke tégishlik shexs.

Ziyaritimizni qobul qilghan Uyghur tarix tetqiqatchisi yamaguchi muhemmed imin bughra heqqide toxtilip mundaq dédi:

Muhemmed imin bughra sherqiy türkistan tarixidiki muhim shexslerning biri bolushi bilen birge yaponiye bilen sherqiy türkistanning deslepki qedemde öz - ara chüshinish we dostluq ornitishta muhim rol oynighan shexs.

Uyghur tarix tetqiqatchisi séki'oka maqalisining axirisida sherqi türkistan islam jumhuriyitining bash ministiri sabit damolla heqqide toxtilip bu heqte mundaq bayan qilghan: sherqiy türkistan islam jumhuriyitining bash ministiri sabit damolla bolsa muhemmed imin bughraning yéqin dosti bolup,ular birlikte xoja niyaz hajining qozghilingini qollighan we qatnashqan.Ular birliship ghayet zor küch hasil qilip birlikte qeshqerge hujum qilghan.Bu chaghda qeshqerdiki jin shurinning inisi jinshuji özini öltürüwalghan.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet