Мунир йерзин: шәрқий түркистан җумһурийити уйғурчә «шинҗаң гезити» ни контрол қилған

Мухбиримиз үмидвар
2018-09-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Татар тарихчи мунир йерзин
Татар тарихчи мунир йерзин
RFA/Oyghan

1944-Йили, 12-ноябир күни ғулҗида қурулған шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити билән хитай гоминдаң мәркизи һөкүмити 1946-йили 6-айниң 6-күни 11 маддилиқ битимни имзалиши билән бирләшмә һөкүмәт қурулғандин кейин, шәрқий түркистан җумһурийити тәрәптин көрситилгән вәкилләрдин әхмәтҗан қасими, рәһимҗан сабир һаҗи қатарлиқ 4 киши үрүмчигә келип бирләшмә һөкүмәттә вәзипә тапшурувалди.

Шуниңдин кейин қораллиқ миллий азадлиқ инқилаб кәскин сиясий күрәш дәвригә киргән болуп, әхмәтҗан қасими бирләшмә һөкүмәтниң муавин рәислик вәзиписини атқурди вә хитай һакимийитигә қарши сиясий күрәшкә йетәкчилик қилди.

Әнә шу вақитта үрүмчидә нәшр қилинидиған уйғур тилидики «шинҗаң гезити» әхмәтҗан қасиминиң контроллуқи астиға өтүш билән или тәрәпниң үрүмчини мәркәз қилған асасий тәшвиқат базисиға айланған.

Һазир қазақистанниң алмута шәһиридә яшаватқан атақлиқ уйғуршунас, илгирики қазақистан пәнләр академийәси уйғуршунаслиқ институтиниң тәтқиқатчиси мунир йерзин әпәнди 1947-йили майдин таки авғустқичә уйғурчә «шинҗаң гезити» дә хизмәт қилғандин кейин ғулҗиға берип, «инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә таки 1949-йилиниң ахириғичә мухбир болуп ишлигән.

Мунир йерзинниң өз һаят әслимисидә тонуштурушичә, әхмәтҗан қасими уйғурчә «шинҗаң гезити» ни өткүзүвалғандин кейин уйғур сайранини бу гезитниң баш муһәррири қилип тәйинлигән. Әнә шу уйғур сайрани техи өлкилик дарилмуәллиминни йеңидин тамамлиған татар йигити мунир йерзинни бу гезиткә хизмәткә қобул қилған иди.

Бу йил 91 яшқа киргән «инқилаби шәрқий түркистан» гезитиниң сабиқ кәспий мухбири мунир йерзин әпәнди 1940-йиллардики уйғур дияридики сиясий вәқәләрниң шаһидидур. Униң әслишичә әхмәтҗан қасими вәкилликидики шәрқий түркистан җумһурийити тәрәп бу гезитни толуқ контроллуқ астиға алған болуп, гезитниң асасий нишани хитай гоминдаң мустәбит һакимийитини паш қилиш вә тәнқид қилиш иди.

Мунир йерзинниң ейтишичә, 1946-йили, 7-айдин кейин, шәрқий түркистан җумһурийити, йәни «үч вилайәт инқилаби һөкүмити» тәрәп ғулҗида «инқилаби шәрқий түркистан» гезити, чөчәктә «хәлқ авази» қатарлиқ гезит вә «күрәш» қатарлиқ бир қанчә журналларни чиқарған болуп, мәзкур гезит-журналлар йәттә вилайәткә йошурун әвәтиләтти.

Бирләшмә һөкүмәт мәзгилидә үрүмчидә чиқирилған уйғур тилидики «шинҗаң гезити» билән хитай тилидики «шинҗаң гезити» бир-бири билән охшимайдиған сиясий мәвқәдә туридиған болуп, хитайчә гезит хитай гоминдаң даирилириниң сияситини ақлашни, «үч вилайәт тәрәп» ни әйибләшни мудда қилған. Әмма уйғур тилидики гезит болса, хитай гоминдаң һакимийитини сөкәтти. Буниңға чидимиған гоминдаң армийәсиниң үрүмчи гарнизони вә башқа даирилири бирлишип, уйғур тилидики гезитни сотқа берип, баш муһәррир уйғур сайрани башчилиқидики барлиқ гезит хадимлири вә тәһрирлирини қолға алмақчи болғанда, бирләшмә һөкүмәт бузулуп, әхмәтҗан қасими қатарлиқлар ғулҗиға кетиш билән тәң гезит хадимлириму ғулҗиға кетип, хитайниң қолға елишидин қутулуп қалди.

Мунир йерзинму ғулҗиға қайтип барғандин кейин «инқилаби шәрқий түркистан» гезити мухбири болуп, өз журналистлиқ һаятини давамлаштурди.

Әхмәтҗан қасими қатарлиқлар ғулҗиға кәткәндин кейин, уйғур тилидики «шинҗаң гезити» хитайниң контроллуқи астиға өтүп, хитай гоминдаң даирилириниң тәшвиқат қоралиға айланған. (Давами бар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт