Munir yérzin: birleshme hökümetning buzulushidiki tüp amil- xitay mustebitlirige tiz pükmeslik

Muxbirimiz ümidwar
2018-10-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Tarixchi munir yerzin soz sozlimekte. 2017-Yil 19-oktebir, almata, qazaqistan.
Tarixchi munir yerzin soz sozlimekte. 2017-Yil 19-oktebir, almata, qazaqistan.
RFA/Oyghan

1946-Yili, 7-ayda sherqiy türkistan jumhuriyiti bilen xitay gomindang merkizi hökümiti arisidiki bitim boyiche qurulghan milliy birleshme hökümet 1947-yili, 8-ayda exmetjan qasimi bashchiliqidiki ili terep wekillirining ürümchidin ghuljigha kétishi bilen buzuldi. Tarixchilar mezkur birleshme hökümetning buzulushidiki seweb-amillarni her xil nuqtidin sherhlewatqan bolup, eyni waqitta milliy inqilab rehbiri exmetjan qasimi bilen xitay gomindang terep wekili jang jijongmu öz'ara xet yéziship, bir-birini eyibligen idi. 1947-Yili, Uyghurche "Shinjang géziti" de xizmet qilghan we 1947-yili, 8-ayda exmetjan qasimi, Uyghur sayrani qatarliqlar bilen birge ghuljigha ketkendin kéyin taki 1949-yilining axirighiche "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitide muxbir bolup ishligen, hazir almutada yashawatqan 91 yashliq péshqedem Uyghurshunas munir yérzin ependining qarishiche, birleshme hökümetning buzulushidiki tüp amil exmetjan qasimi qatarliq sherqiy türkistan milliy azadliqi herikiti rehberlirining xitay gomindang mustebitlirige qet'iy tüz pükmey küresh qilishidin ibarettur.

Uning eslishiche, xitay herbiyliri, saqchiliri bashtin axiri 11 bitimni ijra qilmasliq, wediside turmasliq, Uyghur xelqining uningda belgilen'gen hoquqlardin behrimen bolushigha yol qoymasliq pozitsiyesi tutqan hetta, xitay herbiy-siyasiy da'iriliri nahiye hakimliri, kéngesh ezalirini saylash jeryanida xitay terepdarlirini saylitishqa urunup, uni xalimighan ammigha oq chiqirip, adem öltürüsh we yarilandurush qilmishlirini sadir qilghan bolup, xelq buningdin küchlük narazi bolghan idi.

Jang jijong bashchiliqidiki xitay terep da'im ili terepni "Alahide boluwaldi" dep eyibligen bolup, démekchi bolghini xitay armiyesining azad üch wilayetke, yeni sherqiy türkistan jumhuriyiti térritoriyesige kirip orunlishishigha yol qoymidi dégendin ibaret idi.

Munir yérzin ependining eslishiche, exmetjan qasimi qatarliq sherqiy türkistan terep rehberliri xitay gomindang da'irilirining 11 maddiliq bitimni ijra qilmaywatqanliqi, eksiche öz qoshunlirini téximu köpeytiwatqanliqi, yette wilayet xelqige éghir zulum séliwatqanliqi, uning meqsitining bitimdin paydilinip, üch wilayetni yoqitish ikenlikini chüshinip yétip, xitay da'irilirining azad üch wilayetke kirishige qet'iy yol qoymighan idi. Emeliyette ular bitimni ijra qilishqa tirishqan.

Exmetjan qasimi bashchiliqidiki sherqiy türkistan terepning eng ghezipini qozghighan nuqtilarning biri jang jijong, song shilyen qatarliqlarning osman islamni qollap we qorallandurup, uni ili hökümitige qarshi urush qilishqa küshkürtishidur. Tarixiy shahit munir yérzin ependining eslishiche, uningdin bashqa yene jang jijong, song shilyen qatarliq xitay gomindang da'iriliri namda "Xelqchilliq", "Milletler barawerliki" sho'arlirini kötürüwélip, emeliyette jenubtiki wilayetlerdimu tesiri kündin-kün'ge küchiyiwatqan ili terepni, yeni sherqiy türkistan inqilabchilirini parchilash üchün qazaqlar bilen Uyghurlar arisida ziddiyet peyda qilish, bashqa milletlerni Uyghurlargha qarshi qoyush taktikisi qollan'ghan.

Enqerediki hajiteppe uniwérsitétining dotsénti, tarix penliri doktori erkin ekremning qarishiche, jang jijong, song shilyen, lyu méngchün bashchiliqidiki xitay gomindang herbiy-siyasiy rehberliri da'im üch wilayetni ichidin parchilash, milletler arisida ziddiyet peyda qilish, namayishqa namayish, teshkilatqa teshkilat arqiliq qarshi turush, bashqa milletlerni Uyghurlargha qarshi qoyush taktikisi qollinish heqqide yighinlar échip orunlashturush élip barghan idi.

Munir yérzin ependining éytishiche, milliy inqilab rehbiri exmetjan qasimi qatarliq rehberler hetta 1947-yili, 24 we 25-féwral künliri ürümchide ötküzülgen bir qisim qazaq we tunggan, xitay qatarliqlarning namayishi, bolupmu 25-féwral weqesini ene shu xitay mustebitlirining ili terepke qarshi orunlashturghan bir yürüsh pilanliq heriketliri dep tenqid qilghan idi.

Doktor erkin ekremning tarixi matériyallar asasida tehlil yürgüzüshiche, jang jijong exmetjan qasimi qatarliq milliy azadliq inqilab rehberlirining barghanséri éshiwatqan tesiri, sherqiy türkistanchilarning siyasiy küresh we inqilab qozghash yoli bilen yette wilayetnimu kontrolluq astigha élip, xitay hakimiyitini aghdurup tashlishidin saqlinish üchün yene bir qatar charilar qatarida mes'ud sebiri bayqozini exmetjan qasimigha meslihet salmay öz aldigha re'islikke teyinlep, Uyghurlarning ichki qismidiki pikir ixtilapini kücheytish taktikisinimu qollan'ghan.

Lékin, eyni waqittiki tarixi weqelerning shahiti munir yérzinning eslishiche, exmetjan qasimi qatarliqlar mes'ud sebirining re'is bolushigha qarshi chiqsimu, emma uning bilen hemkarlishish we uning hem üch ependining özliri bilen birlikte iligha kétishini ümid qilghan.

20-Esir Uyghur diyari tarixidiki sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti bilen xitay gomindang merkizi hökümiti teripidin bitim tüzüp, teng barawerlik asasida qurulghan birleshme hökümet jem'iy 13 ay 12 kün mewjut bolup turdi. Shuningdin kéyin sherqiy türkistan we xitay gomindang muntizim armiyeliri taki 1949-yili 10-ayghiche manas deryasi boyida bir-birige qarshi tighmu-tigh turush weziyiti dawamlashti.

Toluq bet