Мунир йерзин : « инқилаби шәрқий түркистан»гезитидә уйғурларниң сәрхиллири ишлигән иди

Мухбиримиз үмидвар
2018-10-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Йеқинда алматадики «економика» нәшриятида мәшһур қазақистанлиқ татар тарихчиси, уйғуршунас, тарих пәнлириниң намзати мунир ерзинниң китабиниң муқависи.
Йеқинда алматадики «економика» нәшриятида мәшһур қазақистанлиқ татар тарихчиси, уйғуршунас, тарих пәнлириниң намзати мунир ерзинниң китабиниң муқависи.
RFA/Oyghan

1944-Йилидики миллий азадлиқ инқилаб ғәлибисиниң мевиси сүпитидә шу йили 12-ноябир күни ғулҗида қурулған шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң 17-ноябирдин етибарән чиқишқа башлиған орган гезити - «азад шәрқий түркистан» 1946-йили, 7-айда «инқилаби шәрқий түркистан» гезитигә өзгәртилгәндин кейин таки 1949-йилиниң ахириғичә өзиниң бәш йиллиқ мустәқил мәтбуатлиқ вәзиписини ада қилди.

20-Әсирниң биринчи йеримидики уйғур дияри мәтбуат тарихидики тунҗи әң чоң вә көп тиллиқ мәзкур гезиттә 20-әсир тарихидики бир қисим мәшһур уйғур, қазақ, татар, шибә, моңғул вә башқа милләт зиялийлири, әдиб-шаирлири вә журналистлири хизмәт қилған иди.

1947-1949-Йилиғичә «инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә мухбир болуп хизмәт қилған, һазир қазақистанниң алмута шәһиридә яшаватқан 91 яшлиқ уйғуршунас вә журналист мунир йерзин әпәндиниң ейтишичә, шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити мәтбуатниң хәлқ һаятидики ролини чоңқур чүшинип йәткәнлики үчүн өз һакимийитини қуруш билән тәң җумһурийәт рәиси әлихан төриниң биваситә көңүл бөлүшидә һөкүмәт орган гезити болған «азад шәрқий түркистан» гезитини көп тилда нәшр қилишқа киришкән. Мәзкур гезитхана 1947-йилидин кейин миллий азадлиқ инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасиминиң рәһбәрликидә техиму кеңәйди, мухбир вә хадимлири толуқланди, гезитләрниң тиражиму көрүнәрлик дәриҗидә ашти. Өзини қудрәтлик дөләт дәп атиған җуңхуа минго һөкүмити пәқәт хитай, уйғур вә қазақ тиллирида «шинҗаң гезити» ни чиқарған болса, шәрқий түркистан һөкүмити бирақла алтә тилда гезит чиқириш билән әйни вақитта, уйғур дияри тарихидики әң чоң гезит идарисини қуруп чиққан иди.

Мунир йерзин әпәндиниң әслишичә, «инқилаби шәрқий түркистан» гезитиниң уйғур тәһрир бөлүми 6 хил тилдики тәһрир бөлүми ичидә әң чоңи болуп, бу бөлүмни атақлиқ шаир вә журналист нур босақоф башқурди. Бу орунда 20-әсирдә мәшһур болуп тонулған уйғур шаирлири-әдиблири хизмәт қилип өз һәссилирини қошти.

«Инқилаби шәрқий түркистан» гезитиниң сиясий, иҗтимаий, мәдәний мәсилиләр вә хәвәрләр сәһипилиридин башқа йәнә мәхсус әдәбият бети бар болуп, бу бәт язғучи-шаирларниң иҗадийити үчүн аҗритилған иди.

Пешқәдәм тарихи шаһит мунир йерзин әпәндиниң әслишичә, «инқилаби шәрқий түркистан» гезити идарисидә 1949-йили, 8-айда миллий инқилаб рәһбәрлиридин әхмәтҗан қасими, генерал исһақбек муноноф, абдукерим аббасоф, дәлилқан сугурбайеф билән биргә һазирғичә уйғурлар ишәнмәй келиватқан сирлиқ айропилан һадисисидә совет иттипақи территорийәсидә қаза қилған абдурешит иминофму ишлигән иди.

«Инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә ишлигәнләр: нур босақоф, ибраһим норузоф, әлқәм әхтәм, абдурешит иминоф, хәмит төһпи, турдуш, нимшеһит әрмийә ели, турғун алмас ишлиди, зунун қадири чәттин қатнишатти, мақалиләр язатти, һәр даим келәтти.

Шәрқий түркистан җумһурийити диний назаритиниң муавин назири сабит дамолла диний назарәттин келип, гезитниң дини мәзмунлириниң тәптишлиқини қилған болуп, у диний мәзмунлар, әрәбчә вә фарисчә сөзләрниң тәһрирликигә әһмийәт берәтти.

«Инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә хизмәт қилған турғун алмас 1990-1980-йилларда уйғурларниң атақлиқ тарихчиси сүпитидә тонулған болуп, униң «уйғурлар» қатарлиқ әсәрлири һазирға қәдәр чәкләнмәктә. Мәзкур гезитханиниң асаслиқ хадимлиридин зунун қадири уйғур һазирқи заман прозичилиқиниң асасчиси вә намайәндиси сүпитидә, нимшеһит әрмийә ели, әлқәм әхтәм, тейипҗан әлийоф қатарлиқларму һазирқи заман уйғур шеирийитидики намайәндиләр сүпитидә етирап қилинған. Буларниң һәммиси илгири-кейин өткән әсирниң 80-90-йиллирида вапат болған.

1927-Йили, алтайда татар зиялийси аилисидә дуняға кәлгән мунир йерзин әпәнди, 1949-йили, хитай коммунистлири уйғур диярини игиләп, өз һакимийитини орнитип «инқилаби шәрқий түркистан» гезитини әмәлдин қалдурғандин кейин, 1954-йили совет иттипақиға көчүп кәткән. У, қазақистанда алий мәктәпләрдә оқуп, уйғур мәтбуат тарихи мәсилилири вә башқа тарихий мавзуларда издинип, тарих пәнлири доктори болған һәмдә көплигән китаб вә мақалиләрни нәшр қилдурди. «Уйғур совет мәтбуат тарихи» намлиқ әсири униң нопузлуқ тәтқиқат әсири һесаблиниду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт