Munir yérzin : " Inqilabi sherqiy türkistan"gézitide Uyghurlarning serxilliri ishligen idi

Muxbirimiz ümidwar
2018-10-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Yéqinda almatadiki "Ékonomika" neshriyatida meshhur qazaqistanliq tatar tarixchisi, Uyghurshunas, tarix penlirining namzati munir érzinning kitabining muqawisi.
Yéqinda almatadiki "Ékonomika" neshriyatida meshhur qazaqistanliq tatar tarixchisi, Uyghurshunas, tarix penlirining namzati munir érzinning kitabining muqawisi.
RFA/Oyghan

1944-Yilidiki milliy azadliq inqilab ghelibisining méwisi süpitide shu yili 12-noyabir küni ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining 17-noyabirdin étibaren chiqishqa bashlighan organ géziti - "Azad sherqiy türkistan" 1946-yili, 7-ayda "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitige özgertilgendin kéyin taki 1949-yilining axirighiche özining besh yilliq musteqil metbu'atliq wezipisini ada qildi.

20-Esirning birinchi yérimidiki Uyghur diyari metbu'at tarixidiki tunji eng chong we köp tilliq mezkur gézitte 20-esir tarixidiki bir qisim meshhur Uyghur, qazaq, tatar, shibe, mongghul we bashqa millet ziyaliyliri, edib-sha'irliri we zhurnalistliri xizmet qilghan idi.

1947-1949-Yilighiche "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitide muxbir bolup xizmet qilghan, hazir qazaqistanning almuta shehiride yashawatqan 91 yashliq Uyghurshunas we zhurnalist munir yérzin ependining éytishiche, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti metbu'atning xelq hayatidiki rolini chongqur chüshinip yetkenliki üchün öz hakimiyitini qurush bilen teng jumhuriyet re'isi elixan törining biwasite köngül bölüshide hökümet organ géziti bolghan "Azad sherqiy türkistan" gézitini köp tilda neshr qilishqa kirishken. Mezkur gézitxana 1947-yilidin kéyin milliy azadliq inqilab rehbiri exmetjan qasimining rehberlikide téximu kéngeydi, muxbir we xadimliri toluqlandi, gézitlerning tirazhimu körünerlik derijide ashti. Özini qudretlik dölet dep atighan jungxu'a min'go hökümiti peqet xitay, Uyghur we qazaq tillirida "Shinjang géziti" ni chiqarghan bolsa, sherqiy türkistan hökümiti biraqla alte tilda gézit chiqirish bilen eyni waqitta, Uyghur diyari tarixidiki eng chong gézit idarisini qurup chiqqan idi.

Munir yérzin ependining eslishiche, "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitining Uyghur tehrir bölümi 6 xil tildiki tehrir bölümi ichide eng chongi bolup, bu bölümni ataqliq sha'ir we zhurnalist nur bosaqof bashqurdi. Bu orunda 20-esirde meshhur bolup tonulghan Uyghur sha'irliri-edibliri xizmet qilip öz hessilirini qoshti.

"Inqilabi sherqiy türkistan" gézitining siyasiy, ijtima'iy, medeniy mesililer we xewerler sehipiliridin bashqa yene mexsus edebiyat béti bar bolup, bu bet yazghuchi-sha'irlarning ijadiyiti üchün ajritilghan idi.

Péshqedem tarixi shahit munir yérzin ependining eslishiche, "Inqilabi sherqiy türkistan" géziti idariside 1949-yili, 8-ayda milliy inqilab rehberliridin exmetjan qasimi, général is'haqbék munonof, abdukérim abbasof, delilqan sugurbayéf bilen birge hazirghiche Uyghurlar ishenmey kéliwatqan sirliq ayropilan hadisiside sowét ittipaqi térritoriyeside qaza qilghan abduréshit iminofmu ishligen idi.

"Inqilabi sherqiy türkistan" gézitide ishligenler: nur bosaqof, ibrahim noruzof, elqem extem, abduréshit iminof, xemit töhpi, turdush, nimshéhit ermiye éli, turghun almas ishlidi, zunun qadiri chettin qatnishatti, maqaliler yazatti, her da'im kéletti.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti diniy nazaritining mu'awin naziri sabit damolla diniy nazarettin kélip, gézitning dini mezmunlirining teptishliqini qilghan bolup, u diniy mezmunlar, erebche we farische sözlerning tehrirlikige ehmiyet béretti.

"Inqilabi sherqiy türkistan" gézitide xizmet qilghan turghun almas 1990-1980-yillarda Uyghurlarning ataqliq tarixchisi süpitide tonulghan bolup, uning "Uyghurlar" qatarliq eserliri hazirgha qeder cheklenmekte. Mezkur gézitxanining asasliq xadimliridin zunun qadiri Uyghur hazirqi zaman prozichiliqining asaschisi we namayendisi süpitide, nimshéhit ermiye éli, elqem extem, téyipjan eliyof qatarliqlarmu hazirqi zaman Uyghur shé'iriyitidiki namayendiler süpitide étirap qilin'ghan. Bularning hemmisi ilgiri-kéyin ötken esirning 80-90-yillirida wapat bolghan.

1927-Yili, altayda tatar ziyaliysi a'iliside dunyagha kelgen munir yérzin ependi, 1949-yili, xitay kommunistliri Uyghur diyarini igilep, öz hakimiyitini ornitip "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitini emeldin qaldurghandin kéyin, 1954-yili sowét ittipaqigha köchüp ketken. U, qazaqistanda aliy mekteplerde oqup, Uyghur metbu'at tarixi mesililiri we bashqa tarixiy mawzularda izdinip, tarix penliri doktori bolghan hemde köpligen kitab we maqalilerni neshr qildurdi. "Uyghur sowét metbu'at tarixi" namliq esiri uning nopuzluq tetqiqat esiri hésablinidu.

Toluq bet