Айшәмхан - шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң намсиз қәһримани (3)

Мухбиримиз үмидвар
2019-05-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Миллий армийә офитсерлири. (Тарихий материяллардин сүрәткә елинған. Орни вә вақти ениқ әмәс)
Миллий армийә офитсерлири. (Тарихий материяллардин сүрәткә елинған. Орни вә вақти ениқ әмәс)
RFA/Oyghan

Сатқунлуқниң қурбани: һәрбий әсир айшәмхан

Сопахун совуроф командирлиқидики ақсуға чүшкән қошун ақсу конашәһәрни азад қилғандин кейин, 1945-йили, 7-сентәбир күнидин етибарән хитай қошунлири бекинивалған ақсу йеңи шәһирини игиләш үчүн шиддәт билән қоршап һуҗум башлиди. Егиз вә мустәһкәм сепилға тайиниватқан хитай гоминдаң армийисиниң 5-атлиқ полки ақсу вә конашәһәрдики аз сандики хитай аһалиси, хитай содигәрлири, һөкүмәт мәмурий хадимлиридин өзини қоғдаш әтрити қуруп, өз қошуниға маслаштуруп қаттиқ қаршилиқ көрсәтти. 

Айшәмхан шәпқәт һәмшириси сүпитидә ақсу сепилигә қоршап һуҗум қилиш җәңлиригә баштин ахири қатнишип, яридар җәңчиләргә теббий ярдәм көрситиш ишлирини давамлаштурди. Тарихий шаһитларниң әслимилиридә қәйт қилинишичә, у, бәзидә ақсу сепилини қоршаватқан алдинқи сәп җәңчилири арисида болса, бәзидә яридар җәңчиләрни елип конашәһәргә елип берип, у йәрдики миллий армийә дохтурлуқ понкитиға орунлаштуратти, у әң хәтәрлик, қийин вә җапалиқ йәрләрдә болғанлиқи үчүн һәр вақит җәңчиләрниң көзигә чүшүп туратти.

Униң хәлқ билән болған мунасивәтлириму алаһидә яхши болуп, уларниң һөрмитигә еришип, миллий армийиниң образини тикләштиму рол ойниған иди. Ақсу фронтида җәң қилған сабиқ миллий армийә җәңчиси, мирзигүл насироф командирлиқидики атлиқ баталйонниң әскири, һазир алмутадики 91 яшлиқ нурмуһәммәт садиқофниң ейтишичә, бу вақитта мустәқиллиқ вә азадлиққа интилгән ақсу хәлқи миллий армийигә һәр җәһәттин ярдәм көрсәткән вә қоллиған болуп, улар миллий армийә җәңчилиридин өзлириниң һечнемисини айимиған иди. Уларни йемәк-ичмәк билән кәң кушадә тәминлисә, уларға өзлириниң атлири, игәр-җабдуқлирини бәргән вә миллий армийиниң атлирини йәм-хәшәкләр билән тәминлигән.

Миллий армийә қошуни хәлқ пидаийлириниң күчлүк маслишиши вә қоллиши астида ақсу сепилини бир һәптә қоршиған болсиму, әмма 1945-йили, 9-айниң 15-күни җиддий қарар чиқирип, сепил қоршавини бикар қилип, дәрһал җам вә қорған тәрәпкә чекинип кәтти. Мәзкур қошунниң командири сопахун совурофниң әслимисидә, өмәрҗан кәримоф қатарлиқ мәзкур қошунниң командир-җәңчилириниң әслимилиридә шуниңдәк әйса йүсүпниң «ақсуда 1945-йили» мавзулуқ тарихи қиссәсидә қәйт қилинишичә, сан вә қорал-ярақ җәһәттин дүшмәндин аз вә аҗиз һесабланған мәзкур миллий армийә қошуни кучардики хитай полкиниң арқа тәрәптин һуҗум қилип келиватқанлиқи, ақсу вә кучардики хитай қошунлириниң бирлишип һуҗум қилиши һәмдә кучардин келидиған дүшмән қошуниниң муздаван йолини игиливелип, ақсудики миллий армийә қошунлириниң шәрқий түркистан җумһурийитиниң азад райони-или билән болған алақисини үзүп ташлишиға аит хәвплик учурға игә болған иди. Сабиқ миллий армийә җәңчиси, әйни вақитта мирзигүл насироф командирлиқида байға чүшкән қошуниниң җәңчиси нурмуһәммәт садиқофниң ейтишичә, бу вақитта шәрқий түркистан һөкүмитиму сопахунларниң арқа сепини қоғдаш вә униңға ярдәм берип, ақсуни азад қилиш үчүн мирзигүл насироф, асилхан башламчилиқидики бир дивизийонниму байға әвәткән иди. Сопахун совуроф қатарлиқ командирлар вә рәһбәрләр әнә шу қошун билән бирлишип, өз күчини зорайтип қайтидин ақсуға һуҗум қилиш үчүн ақсу қоршавини вақитлиқ бикар қилип чекинишни қарар қилған иди.

9-Айниң 15-күни ақсудики миллий армийә қошуни вә ақсу конашәһәрдики дохтурхана һәм арқа сәп хадимлири дәрһал муздаван тәрәптики боздөң, қорған, җам қатарлиқ җайларға чекингән болуп, миллий армийә шәпқәт һәмшириси айшәмхан әнә шу чекиништә сәптин қелип, дүшмән қолиға әсиргә чүшүп қалған.

Әпсуски, сопахун қатарлиқ командирлар айшәмханниң сәптин чүшүп қалғанлиқини билип, униң из-дерикини қилған болсиму, бирақ униң немә болғанлиқи, немә сәвәбтин сәптин айрилип қалғанлиқини, қисқиси әсиргә чүшүп қалғанлиқини биләлмигән иди. 

Миллий армийә җәңчиси айшәмханниң тәқдири әйни вақитта униң йолдиши, йәни миллий армийә җәңчиси савутахун вә униң сәпдашлири һәм командирларниң алаһидә диққитигә еришкән болсиму, әмма ениқ учурға игә болалмиған һәтта униң яридарларни қутулдуруш йолида өлгәнликиму ейтилған. Ашу тарихи вәқәләр шаһити әйса йүсүп болса «қәмәрниса» исимлик уйғур шәпқәт һәмширисиниң қошун чекингәндә конашәһәр дохтурханисидики йөткәшкә үлгүрәлмигән бир қанчә еғир яридарларни ташлап кәтмәстин, уларни қоғдаш үчүн қалғанлиқи вә ахирида дүшмән қолиға чүшүп қалғанлиқини язиду. 

Омумән, айшәмхан, миллий армийә ақсу йеңишәһәрдин чекингән вә хитай қошунлири қайтидин конашәһәрни ишғал қилған ашу 9-айниң 15-күнлири конашәһәрдә дүшмән қолиға чүшүп қелип, ақсу сепили ичигә елип кирип кетилип әсирлик һаятини баштин кәчүргән болуп, бу әһвал униң сәпдашлири, миллий армийә командирлириға мәвһум қалған иди.

Сопахун совуроф қатарлиқлар башчилиқидики қошун чекинип җамға орунлашқанда, йәни 1945-йили, 9-айниң 15-күни әлихан төриниң оғли асилхан вә дивизийон командири насироф башлиған бир әтрәтму җамға йетип келип, улар билән бирлишип, җиддий түрдә ақсуға қайтидин һуҗум қилиш тәйярлиқи елип барған. Бу вақитта ақсу фронти рәһбәрлири ғулҗиға әскирий ярдәм вә оқ-дора әвәтиш һәққидә адәм әвәткән болсиму нәтиҗә болмиған. Шәрқий түркистан һөкүмити уларға бирәр полк дәриҗилик әскирий күч вә яки партлитиш дориси, оқ-дора қатарлиқ җәһәтләрдинму ярдәм әвәтмигән болуп, тарихий шаһитларниң буниңдики асасий сәвәбниң совет иттипақиниң ғулҗида турушлуқ мәслиһәтчиләр өмики, йәни 2-домниң ақсу фронтидики урушниң ғәлибисини халимиғанлиқида дәп қарайду. Сопахун совурофниң әслишичә, бу вақитта пәқәт ғулҗидики миллий армийә баш қоманданлиқ штаби дисникоф башчилиқидики оннәччә кишилик совет иттипақлиқ мәслиһәтчиләр, моңғул дивизийониниң икки извотинила ярдәмгә әвәткән. Әмма, бу чағда миллий армийә җиң, шиху урушлирида ғәлибә қазинип, миллий армийиниң бирәр икки полкни ақсуға әвәтишкә пүтүнләй имканийити бар иди.

Сопахун совуроф, қасимҗан қәмбири, абдукерим аббасоф, асилхан төрә вә мирзигүл насироф қатарлиқ командирлар мәслиһәтлишип, мирзигүл насироф башлап кәлгән 100 гә йеқин адәмни қошуп, йеңидин алған пидаийларни бирләштүрүп, 1945-йили, 22-сентәбир күни иккинчи қетим конашәһәрни азад қилип, ақсу шәһирини иккинчи қетим қоршиди.

Айшәмханниң йолдиши савутахун вә униң сәпдашлири бу вақитта айшәмханниң из-дерикини йәнә сүрүштүргән болсиму, һечқандақ ениқ учурға еришәлмиди. Иккинчи қетимлиқ ақсуға қоршап һуҗум қилиш җеңи 20 күнләрчә давамлашти. Демәк арилиқта 20 күн өткәндин кейин, шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити хитай билән тинчлиқ сөһбити өткүзүши сәвәбидин 10-айниң 12-күни ақсуни қоршаватқан миллий армийигә қоршавни бикар қилип, чекиниш буйруқи йәткүзүлди. Уларниң қоллиридики совет қораллири йиғип кетилди. Шуниңдин кейин миллий армийә қайтидин ақсу вә бай тәрәпләрдин илиға чекинишкә башлап, хитай қошунлири билән бир тәрәптин етишип, бир тәрәптин чекинип, ахири 11-айниң 6-күни или тәвәсигә қайтип кәлди. Әнә шу чекиништә айшәмханниң йолдиши, миллий армийә җәңчиси савутахунму сопахун билән биргә илиға келип, текәс атлиқ полкиниң җәңчиси сүпитидә хизмәт қилди вә аяли-миллий армийә җәңчиси айшәмхан билән әбәдий айрилди.

Айшәмханниң қисмити униң ақсу фронтидики сәпдашлириға пәқәт 1949-йили 12-айдин кейинла мәлум болди. Ақсу урушиға қатнашқан бир қисим командирлар, җүмлидин мәрһум өмәрҗан сабитоф вә ақсудики қошунларниң командири, миллий армийә полковники сопахун совурофлар айшәмханниң әһвалини изчил сүрүштүргән болуп, уларниң муәллипкә 1995-1996-йиллири арисида сөзләп беришичә, миллий армийиниң бир қисми 1949-йили, 12-айда муһәммәд имин иминоф командирлиқидики 5-корпусниң 37-полки намида қайтидин ақсуға келип орунлашқанда, гоминдаңниң ақсудики хитай компартийисигә тәслим болған қошунлири ичидики бир қисим сабиқ уйғур әскәрлири миллий армийә офитсерлириға айшәмханниң әсиргә чүшүп қелиш җәряни вә униң ақсу сепили ичидә қәтий тиз пүкмәй өлтүрүлгәнлик әһвалини ашкарилиған иди.

Айдиң болушичә, айшәмхан әслидә 1945-йили, 9-айниң 15-күни миллий қошун чекиниш алдида конашәһәрниң тохула йезисидики балисиға қизил чиқип қалған бир деһқанниң өйигә берип, балиға дора берип қайтқан, бирақ бу чағда қошун аллибурун чекинип кәткән болуп, у мәзкур туюқсиз чекиништин бихәвәр иди. У өз қошунини издәп тепишқа киришип, вақтинчә йошурунған болсиму, әмма шу җайдики бир сетилма уйғур кәнт башлиқи, әмәл-мәнсәп вә мукапатни көзләп уни хитай әскәрлиригә паш қилип тутуп бәргән. Уни тутуп, ақсуға елип барғанларму гоминдаңниң уйғур әскәрлири болуп, улар айшәмханниң пут қоллирини бағлап уни өзлириниң җав хәнчи башчилиқидики хитай җаллат қоманданлириға тәқдим қилишқан.

Айшәмхан 9-айниң 15-күнидин башлап тәхминән 20 күнләр әтрапидики һәрбий әсирлик һаятини баштин кәчүрүп, уйғур хәлқиниң от йүрәк шаири лутпулла мутәллип қатарлиқ шәрқий түркистан учқунлар иттипақиниң әзалири ақсу сепили ичидә 5-атлиқ полк командири җав хәнчи башлиқ җаллатлар тәрипидин өлтүрүлгәндин бир қанчә күнләр өтүп, қәтли қилинған. Ундақта айшәмхан 20 нәччә күнлүк әсирлик һаятида дүшмәнгә тәслим болмай өлүм йолини қандақ таллиди? уни ким қилич билән чапти? давами келәр қетимда диққитиңларда болиду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт