Ayshemxan - sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabining namsiz qehrimani (3)

Muxbirimiz ümidwar
2019-05-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Milliy armiye ofitsérliri. (Tarixiy matériyallardin süretke élin'ghan. Orni we waqti éniq emes)
Milliy armiye ofitsérliri. (Tarixiy matériyallardin süretke élin'ghan. Orni we waqti éniq emes)
RFA/Oyghan

Satqunluqning qurbani: herbiy esir ayshemxan

Sopaxun sowurof komandirliqidiki aqsugha chüshken qoshun aqsu konasheherni azad qilghandin kéyin, 1945-yili, 7-séntebir künidin étibaren xitay qoshunliri békiniwalghan aqsu yéngi shehirini igilesh üchün shiddet bilen qorshap hujum bashlidi. Égiz we mustehkem sépilgha tayiniwatqan xitay gomindang armiyisining 5-atliq polki aqsu we konasheherdiki az sandiki xitay ahalisi, xitay sodigerliri, hökümet memuriy xadimliridin özini qoghdash etriti qurup, öz qoshunigha maslashturup qattiq qarshiliq körsetti. 

Ayshemxan shepqet hemshirisi süpitide aqsu sépilige qorshap hujum qilish jenglirige bashtin axiri qatniship, yaridar jengchilerge tébbiy yardem körsitish ishlirini dawamlashturdi. Tarixiy shahitlarning eslimiliride qeyt qilinishiche, u, bezide aqsu sépilini qorshawatqan aldinqi sep jengchiliri arisida bolsa, bezide yaridar jengchilerni élip konasheherge élip bérip, u yerdiki milliy armiye doxturluq ponkitigha orunlashturatti, u eng xeterlik, qiyin we japaliq yerlerde bolghanliqi üchün her waqit jengchilerning közige chüshüp turatti.

Uning xelq bilen bolghan munasiwetlirimu alahide yaxshi bolup, ularning hörmitige ériship, milliy armiyining obrazini tikleshtimu rol oynighan idi. Aqsu frontida jeng qilghan sabiq milliy armiye jengchisi, mirzigül nasirof komandirliqidiki atliq batalyonning eskiri, hazir almutadiki 91 yashliq nurmuhemmet sadiqofning éytishiche, bu waqitta musteqilliq we azadliqqa intilgen aqsu xelqi milliy armiyige her jehettin yardem körsetken we qollighan bolup, ular milliy armiye jengchiliridin özlirining héchnémisini ayimighan idi. Ularni yémek-ichmek bilen keng kushade teminlise, ulargha özlirining atliri, iger-jabduqlirini bergen we milliy armiyining atlirini yem-xeshekler bilen teminligen.

Milliy armiye qoshuni xelq pida'iylirining küchlük maslishishi we qollishi astida aqsu sépilini bir hepte qorshighan bolsimu, emma 1945-yili, 9-ayning 15-küni jiddiy qarar chiqirip, sépil qorshawini bikar qilip, derhal jam we qorghan terepke chékinip ketti. Mezkur qoshunning komandiri sopaxun sowurofning eslimiside, ömerjan kerimof qatarliq mezkur qoshunning komandir-jengchilirining eslimiliride shuningdek eysa yüsüpning "Aqsuda 1945-yili" mawzuluq tarixi qisseside qeyt qilinishiche, san we qoral-yaraq jehettin düshmendin az we ajiz hésablan'ghan mezkur milliy armiye qoshuni kuchardiki xitay polkining arqa tereptin hujum qilip kéliwatqanliqi, aqsu we kuchardiki xitay qoshunlirining birliship hujum qilishi hemde kuchardin kélidighan düshmen qoshunining muzdawan yolini igiliwélip, aqsudiki milliy armiye qoshunlirining sherqiy türkistan jumhuriyitining azad rayoni-ili bilen bolghan alaqisini üzüp tashlishigha a'it xewplik uchurgha ige bolghan idi. Sabiq milliy armiye jengchisi, eyni waqitta mirzigül nasirof komandirliqida baygha chüshken qoshunining jengchisi nurmuhemmet sadiqofning éytishiche, bu waqitta sherqiy türkistan hökümitimu sopaxunlarning arqa sépini qoghdash we uninggha yardem bérip, aqsuni azad qilish üchün mirzigül nasirof, asilxan bashlamchiliqidiki bir diwiziyonnimu baygha ewetken idi. Sopaxun sowurof qatarliq komandirlar we rehberler ene shu qoshun bilen birliship, öz küchini zoraytip qaytidin aqsugha hujum qilish üchün aqsu qorshawini waqitliq bikar qilip chékinishni qarar qilghan idi.

9-Ayning 15-küni aqsudiki milliy armiye qoshuni we aqsu konasheherdiki doxturxana hem arqa sep xadimliri derhal muzdawan tereptiki bozdöng, qorghan, jam qatarliq jaylargha chékin'gen bolup, milliy armiye shepqet hemshirisi ayshemxan ene shu chékinishte septin qélip, düshmen qoligha esirge chüshüp qalghan.

Epsuski, sopaxun qatarliq komandirlar ayshemxanning septin chüshüp qalghanliqini bilip, uning iz-dérikini qilghan bolsimu, biraq uning néme bolghanliqi, néme sewebtin septin ayrilip qalghanliqini, qisqisi esirge chüshüp qalghanliqini bilelmigen idi. 

Milliy armiye jengchisi ayshemxanning teqdiri eyni waqitta uning yoldishi, yeni milliy armiye jengchisi sawutaxun we uning sepdashliri hem komandirlarning alahide diqqitige érishken bolsimu, emma éniq uchurgha ige bolalmighan hetta uning yaridarlarni qutuldurush yolida ölgenlikimu éytilghan. Ashu tarixi weqeler shahiti eysa yüsüp bolsa "Qemernisa" isimlik Uyghur shepqet hemshirisining qoshun chékin'gende konasheher doxturxanisidiki yötkeshke ülgürelmigen bir qanche éghir yaridarlarni tashlap ketmestin, ularni qoghdash üchün qalghanliqi we axirida düshmen qoligha chüshüp qalghanliqini yazidu. 

Omumen, ayshemxan, milliy armiye aqsu yéngisheherdin chékin'gen we xitay qoshunliri qaytidin konasheherni ishghal qilghan ashu 9-ayning 15-künliri konasheherde düshmen qoligha chüshüp qélip, aqsu sépili ichige élip kirip kétilip esirlik hayatini bashtin kechürgen bolup, bu ehwal uning sepdashliri, milliy armiye komandirlirigha mewhum qalghan idi.

Sopaxun sowurof qatarliqlar bashchiliqidiki qoshun chékinip jamgha orunlashqanda, yeni 1945-yili, 9-ayning 15-küni elixan törining oghli asilxan we diwiziyon komandiri nasirof bashlighan bir etretmu jamgha yétip kélip, ular bilen birliship, jiddiy türde aqsugha qaytidin hujum qilish teyyarliqi élip barghan. Bu waqitta aqsu fronti rehberliri ghuljigha eskiriy yardem we oq-dora ewetish heqqide adem ewetken bolsimu netije bolmighan. Sherqiy türkistan hökümiti ulargha birer polk derijilik eskiriy küch we yaki partlitish dorisi, oq-dora qatarliq jehetlerdinmu yardem ewetmigen bolup, tarixiy shahitlarning buningdiki asasiy sewebning sowét ittipaqining ghuljida turushluq meslihetchiler ömiki, yeni 2-domning aqsu frontidiki urushning ghelibisini xalimighanliqida dep qaraydu. Sopaxun sowurofning eslishiche, bu waqitta peqet ghuljidiki milliy armiye bash qomandanliq shtabi disnikof bashchiliqidiki onnechche kishilik sowét ittipaqliq meslihetchiler, mongghul diwiziyonining ikki izwotinila yardemge ewetken. Emma, bu chaghda milliy armiye jing, shixu urushlirida ghelibe qazinip, milliy armiyining birer ikki polkni aqsugha ewetishke pütünley imkaniyiti bar idi.

Sopaxun sowurof, qasimjan qembiri, abdukérim abbasof, asilxan töre we mirzigül nasirof qatarliq komandirlar meslihetliship, mirzigül nasirof bashlap kelgen 100 ge yéqin ademni qoshup, yéngidin alghan pida'iylarni birleshtürüp, 1945-yili, 22-séntebir küni ikkinchi qétim konasheherni azad qilip, aqsu shehirini ikkinchi qétim qorshidi.

Ayshemxanning yoldishi sawutaxun we uning sepdashliri bu waqitta ayshemxanning iz-dérikini yene sürüshtürgen bolsimu, héchqandaq éniq uchurgha érishelmidi. Ikkinchi qétimliq aqsugha qorshap hujum qilish jéngi 20 künlerche dawamlashti. Démek ariliqta 20 kün ötkendin kéyin, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti xitay bilen tinchliq söhbiti ötküzüshi sewebidin 10-ayning 12-küni aqsuni qorshawatqan milliy armiyige qorshawni bikar qilip, chékinish buyruqi yetküzüldi. Ularning qolliridiki sowét qoralliri yighip kétildi. Shuningdin kéyin milliy armiye qaytidin aqsu we bay tereplerdin iligha chékinishke bashlap, xitay qoshunliri bilen bir tereptin étiship, bir tereptin chékinip, axiri 11-ayning 6-küni ili tewesige qaytip keldi. Ene shu chékinishte ayshemxanning yoldishi, milliy armiye jengchisi sawutaxunmu sopaxun bilen birge iligha kélip, tékes atliq polkining jengchisi süpitide xizmet qildi we ayali-milliy armiye jengchisi ayshemxan bilen ebediy ayrildi.

Ayshemxanning qismiti uning aqsu frontidiki sepdashlirigha peqet 1949-yili 12-aydin kéyinla melum boldi. Aqsu urushigha qatnashqan bir qisim komandirlar, jümlidin merhum ömerjan sabitof we aqsudiki qoshunlarning komandiri, milliy armiye polkowniki sopaxun sowuroflar ayshemxanning ehwalini izchil sürüshtürgen bolup, ularning mu'ellipke 1995-1996-yilliri arisida sözlep bérishiche, milliy armiyining bir qismi 1949-yili, 12-ayda muhemmed imin iminof komandirliqidiki 5-korpusning 37-polki namida qaytidin aqsugha kélip orunlashqanda, gomindangning aqsudiki xitay kompartiyisige teslim bolghan qoshunliri ichidiki bir qisim sabiq Uyghur eskerliri milliy armiye ofitsérlirigha ayshemxanning esirge chüshüp qélish jeryani we uning aqsu sépili ichide qet'iy tiz pükmey öltürülgenlik ehwalini ashkarilighan idi.

Ayding bolushiche, ayshemxan eslide 1945-yili, 9-ayning 15-küni milliy qoshun chékinish aldida konasheherning toxula yézisidiki balisigha qizil chiqip qalghan bir déhqanning öyige bérip, baligha dora bérip qaytqan, biraq bu chaghda qoshun alliburun chékinip ketken bolup, u mezkur tuyuqsiz chékinishtin bixewer idi. U öz qoshunini izdep tépishqa kiriship, waqtinche yoshurun'ghan bolsimu, emma shu jaydiki bir sétilma Uyghur kent bashliqi, emel-mensep we mukapatni közlep uni xitay eskerlirige pash qilip tutup bergen. Uni tutup, aqsugha élip barghanlarmu gomindangning Uyghur eskerliri bolup, ular ayshemxanning put qollirini baghlap uni özlirining jaw xenchi bashchiliqidiki xitay jallat qomandanlirigha teqdim qilishqan.

Ayshemxan 9-ayning 15-künidin bashlap texminen 20 künler etrapidiki herbiy esirlik hayatini bashtin kechürüp, Uyghur xelqining ot yürek sha'iri lutpulla mutellip qatarliq sherqiy türkistan uchqunlar ittipaqining ezaliri aqsu sépili ichide 5-atliq polk komandiri jaw xenchi bashliq jallatlar teripidin öltürülgendin bir qanche künler ötüp, qetli qilin'ghan. Undaqta ayshemxan 20 nechche künlük esirlik hayatida düshmen'ge teslim bolmay ölüm yolini qandaq tallidi? uni kim qilich bilen chapti? dawami kéler qétimda diqqitinglarda bolidu.

Toluq bet